Korinti i lashtë, qyteti mes dy detesh

Shiko një hartë të Greqisë. Peloponezi lidhet me kontinentin nga një rrip i ngushtë toke, një istëm, greqisht ἰσθμός. Korinti, Κόρινθος, ndodhej pranë këtij rripi, nën një shkëmb të thepisur të quajtur Akrokorint, Ἀκροκόρινθος.

Qyteti kishte dy porte, nga një në secilin det. Lehaioni, Λέχαιον, u shërbente anijeve nga Italia, ndërsa Kenhreai, Κεγχρεαί, anijeve nga Azia (Straboni 8.6.22). Detarët e kishin frikë rrugën e gjatë rreth Peloponezit, përmes kepit të stuhishëm të Malesë. Straboni (8.6.20) citon një thënie për të: “kapërce Malenë dhe harro shtëpinë”. Prandaj tregtarët ndalonin me kënaqësi në Korint.

Kështu u pasurua qyteti. Që në kohën e Homerit quhet ἀφνειός, “i pasur” (Iliada 2.570), dhe Tukididi (1.13) thotë se kishte gjithmonë një treg. Straboni (8.6.21) tregon edhe një mit: te burimi i Pirenës, në Akrokorint, heroi Belerofont kapi kalin me krahë Pegasin ndërsa pinte ujë.

Rreth vitit 750 p.e.s. pushtetin e mbante një familje e vetme, Bakiadët. Rreth vitit 657 p.e.s. një njeri i quajtur Kipsel, Κύψελος, i rrëzoi dhe sundoi vetëm si τύραννος. Në Greqinë e lashtë fjala tregonte një sundimtar që e kishte marrë pushtetin me forcë ose jashtë ligjit; sot do të thotë kryesisht sundimtar mizor. Herodoti (5.92) tregon se Kipseli, kur ishte foshnjë, u fsheh nga vrasësit në një arkë, një κυψέλη, dhe mori emrin prej saj. Në greqishten e sotme κυψέλη do të thotë koshere. I biri, Periandri, Περίανδρος, e pasoi rreth vitit 627 p.e.s. dhe vdiq në vitet 580 p.e.s.; burimet japin vite të ndryshme.

Korintasit themeluan Sirakuzën në Siçili dhe u vendosën në Korkirë, Korfuzin e sotëm, sipas traditës rreth vitit 733 p.e.s. Tukididi (1.13) tregon se, siç thuhet, ata ndërtuan triremat e para në Greqi, dhe përmend një ndërtues anijesh korintas, një ναυπηγός, të quajtur Aminokle. Ai shënon edhe betejën detare më të vjetër që njihte, mes Korintit dhe Korkirës.

Poçarët e Korintit shpikën teknikën me figura të zeza: siluete të errëta me hollësi të gërvishtura. Enët e tyre të vogla për vaj, aribalët, u përhapën gjerësisht në shekullin VII p.e.s. Herodoti (2.167) shton se korintasit i përçmonin zejtarët më pak se grekët e tjerë.

Anijet mund ta shmangnin krejt Malenë nëse e kalonin istmin nga toka. Straboni (8.6.22) e quan këtë kalim δίολκος. Arkeologu Nikolaos Verdelis gërmoi këtu, që nga viti 1956, një rrugë të shtruar me gurë dhe e dati rreth vitit 600 p.e.s., në kohën e Periandrit. Shtrimi ka brazda, që ai i shpjegoi si udhëzues për rrotat.

Tukididi (8.7–8) tregon se si spartanët, në vitin 412 p.e.s., planifikonin t'i kalonin anijet mbi istëm. Sot shumica e historianëve mendojnë se anijet luftarake nuk tërhiqeshin rregullisht këtej dhe se qerret mbartnin kryesisht ngarkesa të rënda, ndoshta dru ose mermer.

Njerëzit ëndërronin edhe një kanal, një διῶρυξ, fjalë që e përdor që Herodoti. Pausania (2.1.5) pa vendin ku dikush kishte provuar të gërmonte dhe hoqi dorë. Burime të tjera përmendin perandorin Neron, në vitin 67 të e.s. Kanali, sot greqisht διώρυγα, u hap më në fund në vitin 1893. Është rreth 6,3 km i gjatë dhe preu pjesë të rrugës së vjetër. Grekët ende thonë ο Ισθμός της Κορίνθου.

Korinti mbeti i famshëm. Euripidi e vendosi aty Medean e tij, dhe Plutarku (Aleksandri 14) e vendos pranë qytetit takimin e Aleksandrit me Diogjenin. Pastaj, në vitin 146 p.e.s., gjenerali romak Luc Mumi e shkatërroi (Pausania 7.16; Straboni 8.6.23). Straboni tregon, sipas historianit Polib që ishte i pranishëm, se ushtarët luanin lojëra tavoline mbi piktura të famshme të hedhura në tokë.

Sipas Strabonit, qyteti mbeti pastaj bosh për një kohë të gjatë, derisa Jul Cezari dërgoi kolonë, kryesisht skllevër të liruar; kolonia datohet në vitin 44 p.e.s. Kolonët hapën varre të vjetra dhe i shitën enët në Romë si νεκροκορίνθια. Në këtë Korint romak apostulli Pal qëndroi një vit e gjashtë muaj (Veprat 18:11). Letrat e tij për të krishterët e qytetit kanë në greqisht titullin «Προς Κορινθίους».

Sot rrënojat ndodhen në Αρχαία Κόρινθος. Shkolla Amerikane e Studimeve Klasike gërmon këtu që nga viti 1896. Shtatë kolona monolitike të tempullit të Apollonit, nga mesi i shekullit VI p.e.s., ende qëndrojnë në këmbë. Ato janë dorike, megjithëse rendi korintik i mëvonshëm, κορινθιακός ρυθμός, e ka marrë emrin nga qyteti. Korinti modern u ndërtua disa kilometra më tutje, pas një tërmeti në vitin 1858.