Shqiptimi erasmian dhe shqiptimi modern i greqishtes së vjetër

Nëse lexon me zë një faqe të Ksenofontit në një Gymnasium gjerman, në një liceo classico italian ose në një shkollë britanike, ka shumë të ngjarë të përdorësh shqiptimin erasmian: një sistem shkollor që përpiqet t’i afrohet greqishtes atike të shekujve V dhe IV p.e.s., i përshtatur me zakonet e çdo vendi. Lexoje të njëjtën faqe në një lice grek dhe do ta dëgjosh me tingujt e greqishtes së re, ashtu siç i lexojnë grekët tekstet e tyre të lashta që nga koha bizantine.

Dallimi është i madh. βασιλεύς, “mbret”, është ba-si-LEUS në një klasë erasmiane dhe [vasiˈlefs] në Athinë. ἥλιος, “diell”, është HE-li-os përballë [ˈiʎos]; αἷμα, “gjak”, është HAJ-ma përballë [ˈema]. Në greqishten e re shkronjat dhe dyshkronjëshat η, ι, υ, ει, οι dhe υι tingëllojnë të gjitha [i]; kjo shkrirje quhet jotacizëm (ιωτακισμός).

Asnjëri nga dy leximet nuk është thjesht “i gabuar”. Shqiptimi erasmian është një rindërtim shkencor për studim; ai modern është rezultati i gjallë i më shumë se dy mijë vjetëve ndryshim. Në një tekst për Qendrën e Gjuhës Greke, A.-F. Christidis sugjeron që grekët mund të vazhdojnë t’i lexojnë tekstet e lashta sipas mënyrës së tyre, për sa kohë e dinë se grekët e lashtë nuk i shqiptonin kështu.

Shumica e ndryshimeve ndodhën në periudhat helenistike dhe romake, kur greqishtja u bë gjuha e përbashkët, κοινή, e Mesdheut lindor. Gjuhëtarët i datojnë kryesisht nga gabimet drejtshkrimore në papiruse dhe mbishkrime, prandaj datat janë të përafërta dhe ndryshonin nga një vend në tjetrin.

• Zanoret. η klasike ishte një e e gjatë e hapur; u mbyll dhe në fund u shkri me [i]. Që nga mesi i shekullit II p.e.s. papiruset ngatërrojnë η me ει dhe ι, dhe αι me ε: diftongu i vjetër αι ishte bërë një [e] e thjeshtë. υ dhe οι u bënë fillimisht një [y] e rrumbullakët, si y e shqipes, dhe vetëm më vonë [i]; për οι kjo ndodhi rreth shekullit X të e.s.
• Bashkëtingëlloret. Para fundit të periudhës helenistike aspiratat φ, θ, χ ([pʰ tʰ kʰ]) u bënë [f θ x], dhe shpërthyeset e zëshme β, δ, γ ([b d g]) u bënë [v ð ɣ].
• αυ dhe ευ. Që nga shekujt e parë të e.s. filluan të tingëllojnë [av/af] dhe [ev/ef], si në Ευρώπη [evˈropi] dhe ευχαριστώ [efxariˈsto].
• Gjatësia dhe theksi. Zanoret e gjata dhe të shkurtra pushuan së dalluari, dhe theksi muzikor i lartësisë ia la vendin theksit dinamik të sotëm.

Një provë e dashur për vlerat e vjetra vjen nga poeti komik Kratini (fr. 45 Kassel–Austin), ku dikush ecën “duke thënë βῆ βῆ si dele”. Shakaja funksionon vetëm nëse β ishte [b] dhe η një zanore e ngjashme me e, jo [vi vi].

Dijetarët bizantinë që dhanë mësim greqisht në Itali sollën shqiptimin e tyre, të afërt me greqishten e re. Disa e dinin tashmë se shkronjat dikur kishin pasur vlera të tjera: rreth vitit 1300 Maksim Planudi vuri re se ἐρήμην, ἐροίμην dhe αἱρεῖ μιν tingëllonin krejt njësoj. Humanistë perëndimorë si Aldo Manucio, Girolamo Aleandro dhe Antonio de Nebrija krahasuan përshkrimet e gramatikanëve të lashtë dhe propozuan korrigjime.

Më 1528 Erasmi i Roterdamit botoi dialogun e tij De recta Latini Graecique sermonis pronuntiatione, “Mbi shqiptimin e saktë të latinishtes dhe greqishtes”. Ishte një propozim për reformë shkollore; Erasmi i quante idetë e tij të përkohshme dhe vetë nuk i zbatonte me konsekuencë. Qëndrimi i kundërt lidhet me Johannes Reuchlinin, sipas të cilit greqishtja e vjetër duhej lexuar me shqiptimin e grekëve të gjallë; prej këtej çifti i vjetër i emrave “erasmian” dhe “reuchlinian”.

Sistemi i ri zuri vend së pari në Angli, në Kembrixh, pavarësisht kundërshtimeve fillestare, dhe u përhap ngadalë: shumë shkolla e mbajtën leximin bizantin deri në shekullin XIX, dhe Adamantios Korais e mbrojti. Sot shqiptimi erasmian është norma ndërkombëtare, por i ngjyrosur fort nga çdo gjuhë vendore, kështu që θ mund të jetë [t] në një vend dhe [θ] në një tjetër. Në Greqi tekstet e lashta lexohen me shqiptimin modern.

Për të lexuar Homerin ose tragjikët në klasë, shqiptimi erasmian ka përparësi të vërteta. Ai mban të ndarë tinguj që drejtshkrimi ende i mban të ndarë: në shqiptimin modern λύει, λύῃ dhe λύοι (dëftore, lidhore, dëshirore) tingëllojnë të gjitha [ˈlii], ndërsa një lexues erasmian dëgjon tri forma të ndryshme. Gjithashtu e bën të dëgjueshme gjatësinë e zanoreve, dhe heksametri mbështetet në rrokje të gjata dhe të shkurtra.

Shqiptimi modern nuk është një kopje e prishur. Sipas E. Petrouniasit, ai është shumë afër shqiptimit të fundit të periudhës helenistike, dhe me të flitet greqishtja që atëherë. Ai i jep gjithashtu atij që mëson greqishten e vjetër një avantazh të madh në greqishten e re: ἥλιος është ende ήλιος, φωνή është ende φωνή, dhe duhen rimësuar vetëm tingujt.

Shumë mësues japin një përgjigje praktike: përdor sistemin erasmian nëse e kërkon kursi ose provimi yt, dhe mëso paralelisht vlerat moderne. Atëherë çdo fjalë që njeh nga Ksenofonti ose Platoni bëhet edhe fjalë që mund ta dëgjosh dhe ta përdorësh në Greqi. Në këtë faqe fjalët greke dëgjohen me shqiptim modern; krahasoji me mënyrën si i lexon në shkollë.