Teatri i Greqisë së lashtë: tragjedia, komedia dhe maskat

Teatri grek lindi në Athinë në shekullin VI p.e.s. Shfaqjet nuk jepeshin çdo ditë. Ato ishin pjesë e festave të mëdha fetare për Dionisin, perëndinë e verës dhe të teatrit. Më e rëndësishmja ishin Dioniset e Mëdha, që kremtoheshin çdo pranverë. Deri në vitin 534 p.e.s. teatri ishte bërë pjesë e kësaj feste, dhe një traditë e vjetër thotë se një poet me emrin Tespis fitoi çmimin e parë për tragjedinë.

Të shkoje në teatër ishte pak si të shkoje sot në një finale të madhe. Mijëra njerëz vinin dhe uleshin jashtë që nga mëngjesi, duke parë një shfaqje pas tjetrës. Poetët garonin me vepra të reja dhe gjyqtarët zgjidhnin fituesit. Kishte dy lloje kryesore: tragjedia (τραγῳδία), një histori serioze për heronj dhe perëndi që shpesh mbaron me vuajtje, dhe komedia (κωμῳδία), një shfaqje zbavitëse që tallej me politikanë, poetë dhe athinas të zakonshëm.

Një teatër grek ndërtohej në shpatin e një kodre, nën qiellin e hapur. Kishte tri pjesë kryesore, dhe emrat e tyre janë ende fjalë greke:

• θέατρον (theatroni), “vendi nga ku shikon”, ishte shpati i lakuar ku ulej publiku.
• ὀρχήστρα (orkestra), “vendi i vallëzimit”, ishte sheshi i rrafshët poshtë, ku kori këndonte dhe vallëzonte.
• σκηνή (skena) ishte ndërtesa pas orkestrës. Fjala në fillim do të thoshte “tendë”. Brenda saj aktorët ndërronin maska dhe kostume, dhe dera e çatia e saj e sheshtë mund të bëheshin pjesë e shfaqjes.

Teatri i Dionisit në Athinë ndodhet në shpatin jugor të Akropolit. Në shekullin V p.e.s. spektatorët uleshin mbi ledhe dheu dhe stola druri. Afërsisht midis viteve 338 dhe 326 p.e.s., kur politikani Likurg drejtonte financat e qytetit, teatri mori shkallë guri për spektatorët dhe një ndërtesë skene prej guri; pjesa më e madhe e asaj që shohin vizitorët sot është nga ajo kohë. Teatri i Epidaurit, i ndërtuar në shekullin IV p.e.s., nxinte rreth 12 000 veta (sipas disa vlerësimeve 14 000). Radhët e tij të lakuara ia kthejnë zërin e aktorëve publikut, prandaj është i famshëm për akustikën.

Çdo interpretues mbante një maskë, të quajtur πρόσωπον, e njëjta fjalë si “fytyrë”. Maskat bëheshin nga materiale të lehta (një poet komik përmend një maskë prej liri), prandaj i njohim kryesisht nga pikturat në vazo dhe nga figurina të vogla balte. Maska tregonte menjëherë kush ishte personazhi: një mbret, një plak, një grua e re, një perëndi. Aristoteli vëren se maska komike ishte e shëmtuar dhe e shtrembër, por nuk tregonte dhimbje.

Luanin vetëm burra, edhe në rolet e grave. Aristoteli (Poetika 1449a) thotë se Eskili e rriti numrin e aktorëve nga një në dy, dhe Sofokliu në tre. Me ndihmën e maskave, tre aktorë mund të ndanin të gjitha rolet me fjalë të një vepre. Aktori quhej ὑποκριτής, “ai që përgjigjet” ose “që interpreton”. Në greqishten e sotme υποκριτής është mbi të gjitha hipokriti, dikush që shtiret; fjala e zakonshme për aktorin është ηθοποιός.

Pranë aktorëve ishte χορός, kori: një grup që këndonte dhe vallëzonte së bashku në orkestër dhe komentonte ngjarjet. Në tragjedi kishte nga dymbëdhjetë deri në pesëmbëdhjetë anëtarë; thuhet se Sofokliu e caktoi numrin në pesëmbëdhjetë.

Tre poetët e mëdhenj tragjikë, veprat e të cilëve kanë mbijetuar, janë Eskili, Sofokliu dhe Euripidi. Veprat e tyre ritregonin mite, si kthimi i Agamemnonit nga Troja ose fati i Edipit, dhe ngrinin pyetje të vështira për drejtësinë, pushtetin dhe perënditë. Gara e komedisë nisi në Dioniset e Mëdha në vitin 486 p.e.s. Poeti komik më i njohur është Aristofani, që tallej me emër me udhëheqësit e Athinës ndërsa qyteti ishte në luftë. Më vonë, në kohën e Menandrit, komedia iu kthye historive të përditshme familjare, paraardhëse të sitkomeve të sotme.

Teatri grek është ende gjallë. Në vitin 1938 Elektra e Sofokliut ishte shfaqja e parë moderne në teatrin antik të Epidaurit, dhe që nga viti 1955 Festivali i Athinës dhe i Epidaurit vë atje në skenë drama antike çdo verë. Grekët që nuk kanë mësuar kurrë greqishten e lashtë i njohin fjalët e teatrit: blejnë biletë për θέατρο, shohin σκηνή, dëgjojnë një ορχήστρα dhe flasin për një τραγωδία ose një κωμωδία.