Edipi mbret i Sofokliut: përmbledhje dhe tema

Edipi mbret është një tragjedi e Sofokliut, ngjarjet e së cilës zhvillohen në qytetin e Tebës. Një murtajë, λοιμός (vargu 28), po shkatërron të korrat, kopetë dhe njerëzit. Mbreti Edip, i famshëm se e çliroi qytetin nga Sfinksi, ka dërguar Kreontin, vëllanë e gruas së tij, në Delf që të pyesë Apollonin se çfarë duhet bërë. Përgjigjja e perëndisë: vrasësi i mbretit të vjetër, Lait, jeton në vend dhe duhet dëbuar ose të paguajë me jetën e tij (96–101). Fallxhori i verbër Tiresia fillimisht nuk pranon të flasë, pastaj ia thotë në sy: vrasësi je ti (362). Edipi mendon se është komplot i Kreontit.

Për ta qetësuar, gruaja e tij Jokasta thotë se fallxhorët nuk dinë asgjë: Lai duhej të vdiste nga dora e të birit, por atë e vranë hajdutë në një vend ku takohen tre rrugë, ndërsa foshnja ishte lënë në një mal me kyçet e këmbëve të lidhura. Por Edipi kujton se në një vend të tillë ka vrarë një plak (800–813). Një lajmëtar nga Korinti sjell lajme: Polibi, që Edipi e kishte për baba, ka vdekur dhe nuk ka qenë kurrë babai i tij i vërtetë. Një bari i vjetër i Lait detyrohet të tregojë pjesën tjetër. Edipi është biri i Lait dhe i Jokastës. Pa e ditur, ka vrarë të atin dhe është martuar me të ëmën. Jokasta varet. Edipi merr kapëset nga veshja e saj dhe verbohet (1268–1270). Ai lutet të dëbohet, por Kreonti do të pyesë më parë perëndinë (1438–1439), dhe drama mbaron kur Edipi dërgohet përsëri brenda në pallat.

Drama mbështetet në një ironi: ai që sheh nuk di asgjë, kurse i verbri di gjithçka. Edipi e fyen Tiresian me fjalën τυφλός, i verbër: τυφλὸς τά τ᾽ ὦτα τόν τε νοῦν τά τ᾽ ὄμματ᾽ εἶ, «je i verbër në veshë, në mendje dhe në sy» (371). Tiresia paralajmëron se njeriu që kërkojnë do të bëhet τυφλὸς ἐκ δεδορκότος, i verbër pasi ka parë (454). Në fund, Edipi vetë ia heq vetes shikimin.

Edhe emri i tij ka rolin e vet. Lajmëtari i thotë se vjen nga kyçet e tij të shpuara (1034–1036). Zakonisht shpjegohet si «këmbë e ënjtur», nga οἰδέω, ënjtem, dhe πούς, këmbë, dhe studiuesit dëgjojnë në të edhe një lojë fjalësh me οἶδα, di. Edipi e quan veten ὁ μηδὲν εἰδὼς Οἰδίπους, «Edipi që nuk dinte asgjë» (397), ai që e zgjidhi gjëegjëzën, αἴνιγμα, pa ndihmën e asnjë fallxhori. Drama nuk e citon askund këtë gjëegjëzë. Teksti i saj vjen nga autorë të mëvonshëm: Athenaeu (10.456b), duke cituar Asklepiadin, e nis me ἔστι δίπουν ἐπὶ γῆς καὶ τετράπον, dhe te Apollodori (3.5.8) Edipi jep përgjigjen, njeriu: me katër gjymtyrë si foshnjë, me dy si i rritur, me shkop në pleqëri.

Lexuesit prej kohësh nuk bien dakord se për çfarë është vërtet kjo dramë. Çdo temë më poshtë nis nga teksti grek, jo nga një përgjigje e gatshme.

• Fat apo zgjedhje e lirë? Një χρησμός, një orakull, i tha Lait se μοῖρα e tij ishte të vdiste nga dora e të birit (711–713), dhe Apolloni i tha Edipit se do të vriste të atin dhe do të martohej me të ëmën (791–793). Megjithatë, është Edipi ai që ikën nga Korinti, godet me zemërim, δι᾽ ὀργῆς (807), dhe e çon përpara kërkimin. Në fund thotë të dyja: Apolloni i solli këto vuajtje, por asnjë dorë tjetër nuk ia goditi sytë: ἀλλ᾽ ἐγὼ τλάμων (1329–1331). Studiuesit mbeten të ndarë: Bernard Knox, për shembull, argumentoi se Edipi vepron lirisht.
• Besimi te orakujt. Jokasta thotë se asnjë njeri nuk e zotëron artin e fallxhorit (708–709). Kori, i frikësuar, këndon ἔρρει δὲ τὰ θεῖα, feja po zhduket (910). Pastaj çdo orakull realizohet.
• Pushteti dhe dyshimi. Edipin e quajnë τύραννος (514, 925), dhe këtu fjala nuk do të thotë domosdoshmërisht sundimtar mizor: lajmëtari e përdor thjesht për mbretin. Sot τύραννος është vetëm sundimtari mizor. Megjithatë, Edipi sheh shpejt një komplot kundër fronit të tij (535).
• Modeli i Aristotelit. Poetika thotë se njohja më e bukur, ἀναγνώρισις, vjen bashkë me një përmbysje, περιπέτεια, «si te Edipi» (1452a). Edipi bie jo nga ligësia, por për shkak të një ἁμαρτία (1453a), fjalë që mund të nënkuptojë edhe gabim edhe faj, dhe debati për të vazhdon.

Data e dramës nuk është e sigurt. Vetëm dy drama të Sofokliut kanë datë të sigurt shfaqjeje, dhe kjo nuk është njëra prej tyre. Meqë hapet me një murtajë, shumë e vendosin pak pas murtajës që goditi Athinën më 430 p.K. (Tukididi 2.47), me data nga rreth 429 deri në mesin e viteve 420, por ky është një përfundim i nxjerrë. Dijetari i lashtë Dikearku tregon se u mund nga Filokliu, dhe P. J. Finglass vëren se kjo nuk ndihmon për datimin. Aristoteli e quan thjesht Οἰδίπους. Τύραννος zakonisht mendohet të jetë shtesë e mëvonshme, për ta dalluar nga Edipi në Kolona.

Sigmund Frojdi e lexoi historinë në mënyrën e tij. Te Interpretimi i ëndrrave (1899, me datë 1900) e përdori për teorinë e tij se një djalë i vogël tërhiqet nga e ëma dhe te i ati sheh një rival. Termi «kompleksi i Edipit» shfaqet për herë të parë në një artikull të vitit 1910. Kritikët përgjigjen se për këtë teori ka pak prova, dhe një ese e Jean-Pierre Vernant-it e vitit 1967 mban titullin «Edipi pa kompleks». Vetë drama u jep lexuesve arsye të ndalen: Edipi nuk e ka idenë se kush janë prindërit e tij, dhe e lë Korintin pikërisht për t'i shpëtuar orakullit (794–797).