Olimpia, shenjtërorja e Zeusit

Olimpia ndodhet në perëndim të Peloponezit, gadishullit të madh në jug të Greqisë. Shtrihet në një luginë të gjelbër, ku takohen dy lumenj, Alfeu dhe Kladeu, poshtë një kodre të vogël që quhet Kronion. Shumica e vendeve antike në Greqi janë të thata e shkëmbore, por Olimpia është plot me pemë. Njerëzit jetonin në këtë luginë shumë kohë para se të kishte tempuj, që rreth vitit 4000 p.e.s. Që rreth shekullit X p.e.s., këtu filluan të adhuronin Zeusin, mbretin e perëndive.

Zemra e Olimpisë ishte Altisi, hapësira e shenjtë e Zeusit. Emri i saj vjen nga forma vendase e fjalës ἄλσος, një korije: një pyll i vogël. Një vend i tillë quhet shenjtërore, një vend i shenjtë që i përket një perëndie. Brenda Altisit kishte tempuj, statuja dhe ndërtesa të vogla plot dhurata të çmuara. Afër qendrës ishte βωμός i madh, altari i Zeusit, ku njerëzit i bënin flijime perëndisë. Çdo katër vjet, grekë nga shumë qytete vinin këtu për festën e Zeusit dhe Lojërat Olimpike.

Në jug të Altisit ngrihej ναός, tempulli i Zeusit. E projektoi një arkitekt nga qyteti fqinj i Elidës, i quajtur Libon. Ndërtimi filloi rreth vitit 470 p.e.s., dhe tempulli përfundoi rreth vitit 456 p.e.s. Ishte tempulli më i madh në gjithë Peloponezin. U ndërtua në stilin dorik, me 6 kolona në çdo fasadë dhe 13 në çdo anë të gjatë. Çdo kolonë ishte më e lartë se 10 metra. Ndërtuesit përdorën një gur vendas plot me guaska të vogla. E mbuluan me një suva të bardhë prej pluhuri mermeri, që të dukej si mermer.

Lart në të dy skajet, në trekëndëshin nën çati që quhet timpan, kishte statuja të mëdha mermeri. Timpani lindor tregonte një garë me qerre nga një mit, mes heroit Pelop dhe mbretit Enomao, me Zeusin në këmbë në mes. Timpani perëndimor tregonte një betejë të egër mes Lapitëve dhe Centaurëve, krijesa gjysmë njeri e gjysmë kalë, me perëndinë Apollon në qendër. Pllaka më të vogla të gdhendura, metopat, tregonin dymbëdhjetë bëmat e heroit Herakli.

Brenda tempullit qëndronte ulur ἄγαλμα më i famshëm i Olimpisë, pra statuja e saj më e famshme. Skulptori athinas Fidia e bëri rreth vitit 430 p.e.s. Ishte rreth 12 metra e lartë, sa një shtëpi katërkatëshe. Zeusi ishte ulur në një fron. Në dorën e djathtë mbante një figurë të vogël të Nikës, perëndeshës së νίκη-s, pra të fitores. Në dorën e majtë mbante një skeptër me një shqiponjë në majë, dhe në kokë kishte një kurorë ulliri. Statuja ishte χρυσελεφάντινος, prej ari dhe fildishi: një skelet druri ishte mbuluar me pllaka të holla fildishi për lëkurën dhe ari për rrobat dhe flokët. E numëronin ndër Shtatë Mrekullitë e botës.

Fidia punonte në një ἐργαστήριον, pra në një punishte, pak në perëndim të tempullit. Ajo u ndërtua me të njëjtën madhësi si salla e brendshme e tempullit, që ai të shihte si do të dukej statuja. Arkeologët gjetën brenda dhe rreth punishtes kallëpe balte dhe vegla, madje edhe një kupë të vogël me emrin e Fidias. Më vonë, të krishterët ndërtuan një kishë mbi punishte, dhe muret e saj qëndrojnë ende.

Vetë statuja ka humbur. U çua në Kostandinopojë, dhe shumë historianë mendojnë se u dogj atje në një zjarr rreth vitit 475 të e.s. E dimë si dukej nga monedha të vjetra dhe nga Pausania, një udhëtar që e përshkroi në shekullin II të e.s.

Olimpia kishte shumë ndërtesa të tjera:

• Tempulli i Herës, i ndërtuar rreth vitit 600 p.e.s., një nga tempujt grekë më të vjetër të këtij lloji. Kolonat e tij të para ishin prej druri.
• Një rresht thesaresh të vogla poshtë kodrës Kronion, ku qytetet greke ruanin dhuratat e tyre për perëndinë.
• Filipeioni i rrumbullakët, i ndërtuar nga mbreti Filipi II i Maqedonisë pas fitores së tij në Keronea më 338 p.e.s.
• Palestra dhe gjimnazi, ku stërviteshin atletët, stadiumi dhe Leonidaioni, një shtëpi e madhe pritjeje për vizitorët e rëndësishëm.

Pas lashtësisë, σεισμοί, pra tërmetet, rrëzuan kolonat e tempullit të Zeusit, dhe përmbytjet e lumenjve i mbuluan rrënojat me baltë e rërë. Deri në shekullin VII të e.s., njerëzit e kishin lënë vendin. Më 1830 Greqia i dhuroi Francës disa metopa të gjetura nga dijetarë francezë, që sot ndodhen në Luvër, në Paris. Më 1875 arkeologë gjermanë filluan të gërmonin gjithë shenjtëroren, dhe ende punojnë këtu bashkë me arkeologë grekë.

Sot muzeu tregon statujat e timpaneve dhe metopat e tempullit, Nikën fluturuese të Paionit nga rreth viti 420 p.e.s., dhe një statujë të Hermesit të gjetur në tempullin e Herës, që zakonisht i atribuohet Praksitelit. Olimpia është në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s që nga viti 1989. Më 2007 zjarre të mëdha pyjore dogjën kodrat përreth, por monumentet e lashta nuk u dëmtuan.