Qeramika e Greqisë së lashtë: figura të zeza dhe figura të kuqe

Në Greqinë e lashtë, pothuajse çdo shtëpi përdorte enë balte. Në to ruanin ujë, verë dhe vaj ulliri, dhe me to gatuanin, hanin e pinin. Balta e pjekur quhej greqisht κέραμος (keramos). Prej saj vjen fjala “qeramikë”.

Në Athinë, shumë poçarë punonin në një lagje, Κεραμεικός (Keramikos), “lagjja e poçarëve”. Shkonin atje sepse lumi i vogël Eridan kishte baltë të mirë në brigjet e tij. Udhëtari i lashtë Pausania tregonte një histori tjetër për emrin: për një hero të quajtur Keramos. Poçari, κεραμεύς, i jepte formë baltës së lagur mbi një rrotë që rrotullohej, çarkun ose τροχός. Pastaj një piktor, ζωγράφος, e zbukuronte enën me llum, një baltë shumë të imët e të lëngshme. Vazot greke nuk kanë glazurë si pjatat tona: shkëlqimi i tyre vjen nga ky llum.

Në fund, enët futeshin në një furrë shumë të nxehtë, furrën e poçarit ose κάμινος. Pjekja kishte tri faza. Në fillim hynte ajër dhe e gjithë ena bëhej portokalli e kuqe. Pastaj poçari e mbyllte furrën dhe e mbushte me tym, kështu e gjithë ena nxihej. Në fund hynte përsëri ajër. Balta e trashë bëhej sërish portokalli, por llumi i imët mbetej i zi dhe i shndritshëm.

Stili i parë i madh ishte ai me figura të zeza. Piktori i vizatonte figurat me llum, prandaj pas pjekjes ato ishin të zeza mbi baltën portokalli. Pastaj gërvishte vija të holla në të zezën me një mjet të mprehtë. Këto vija tregonin sytë, flokët, muskujt dhe palët e rrobave. Ndonjëherë shtonte pak të kuqe të purpurt ose të bardhë.

Në shekullin VII p.e.s., qyteti i Korintit ishte prodhuesi dhe shitësi kryesor i enëve të pikturuara. Vazot korintase shpesh tregojnë radhë kafshësh, si luanë dhe zogj. Në shekullin VI p.e.s., Athina e kaloi Korintin, dhe vazot athinase me figura të zeza udhëtuan në gjithë Mesdheun. Shumë prej tyre u gjetën në varre etruske në Itali.

Një lloj ene e ruajti stilin e vjetër për shumë kohë. Në Panatenetë, festën e madhe të perëndeshës Athina, fituesit e lojërave merrnin enë të mëdha, ἀμφορεῖς (amfora), plot me vaj ulliri. Këto amfora çmimi tregojnë Athinën me shtizë dhe mburojë. Piktorët i zbukuronin me figura të zeza edhe në shekullin IV p.e.s., kur ky stil kishte kohë që kishte dalë nga moda.

Rreth vitit 530 p.e.s., piktorët e Athinës provuan diçka të re: figurat e kuqe. Ua ndërruan vendin ngjyrave. Tani piktori i linte figurat në ngjyrën e baltës dhe e mbulonte sfondin me llum të zi. Pas pjekjes, figurat ishin portokalli të kuqe mbi një sfond të zi të shndritshëm. Shumë studiues mendojnë se punishtja e një poçari të quajtur Andokid ishte ndër të parat që e përdori, por nuk jemi të sigurt.

Pse ishte më mirë? Me figurat e zeza, piktori duhej të gërvishte çdo detaj. Me figurat e kuqe, mund t’i vizatonte detajet me penel. Një penel i hollë jepte vija të buta për fytyrat, duart, flokët dhe rrobat në lëvizje. Prandaj njerëzit në vazot me figura të kuqe duken më të gjallë, dhe piktorët mund të tregonin trupa që kthehen e lëvizin.

Në shekullin V p.e.s., figurat e kuqe u bënë stili i preferuar i Athinës. Disa nga vazot greke më të bukura në botë janë nga kjo kohë. Punishtet athinase vazhduan të bënin vazo me figura të kuqe deri në fund të shekullit IV p.e.s.

Vazot greke janë si një libër me figura për botën e lashtë. Ato tregojnë perëndi dhe heronj nga mitet, por edhe jetën e përditshme: atletë, ushtarë, muzikantë, gra që mbushin ujë, miq në një festë. Balta e pjekur zgjat gjithashtu mijëra vjet. Edhe kur një vazo thyhet, copat e saj mbeten në dhé, dhe stilet ndryshonin shpesh. Prandaj arkeologët e përdorin qeramikën për të datuar vendet ku gërmojnë.

Disa artistë e shkruanin emrin e tyre mbi vazo. Fjala ἔγραψεν do të thotë “e pikturoi”, pra tregon piktorin. Fjala ἐποίησεν do të thotë “e bëri”. Zakonisht tregon poçarin, por disa studiues mendojnë se mund të tregojë pronarin e punishtes. Disa pak artistë, si Eksekia, nënshkruanin me të dyja fjalët.

Çdo formë kishte punën e vet. Hidria mbante ujë, kiliksi ishte një kupë e gjerë për të pirë dhe krateri një enë e madhe për të përzier verën me ujë. Sot mund të shohësh vazo greke në muze në gjithë botën, në Athinë, Londër, Paris dhe Nju Jork.