Partenoni: ndërtimi, skulpturat dhe historia

Partenoni (Παρθενών) është një tempull, greqisht ναός: shtëpia e një perëndie. Athinasit e ndërtuan për Athinanë, perëndeshën që mbronte qytetin e tyre. Një nga emrat e saj ishte Athina Partenos, “Athina e virgjëra”, sepse në mite ajo nuk u martua kurrë. Fjala παρθένος tregonte një grua të re e të pamartuar.

Mbaresa -ών do të thotë “vend” ose “dhomë”, kështu që Παρθενών ishte “dhoma e vajzës së virgjër”. Historianët mendojnë se emri fillimisht i përkiste një dhome brenda tempullit dhe më vonë gjithë ndërtesës, por nuk e dinë me siguri cila dhomë ishte.

Tempulli u projektua pas Luftërave Persiane. Në vitin 480 p.e.s. persët kishin djegur tempujt e Akropolit, përfshirë një Partenon më të vjetër që ende po ndërtohej. Në vitin 448 p.e.s. athinasit vendosën të rindërtonin vendet e tyre të shenjta, dhe Partenoni ishte ndërtesa e parë e re. Punimet nisën në vitin 447 p.e.s., kur qytetin e udhëhiqte Perikliu (Περικλῆς). Arkitektët ishin Iktini dhe Kalikrati, ndërsa skulptori Fidia (Φειδίας) mbikëqyrte gjithë projektin, siç tregon shkrimtari Plutark.

Partenoni është tempull i rendit dorik, stili grek më i thjeshtë dhe më i fortë, por ka edhe shumë elemente jonike. Është ndërtuar me mermer të bardhë (μάρμαρον). Një varg kolonash (κίονες) e rrethon nga të gjitha anët: 8 në çdo anë të shkurtër dhe 17 në çdo anë të gjatë. Platforma e tij mat rreth 31 me 70 metra, dhe çdo kolonë e jashtme është rreth 10,4 metra e lartë.

Brenda kishte dy salla. Salla më e madhe, në lindje, mbante statujën e madhe të Athinës. Salla më e vogël, në perëndim, kishte katër kolona jonike, dhe nga viti 433 p.e.s. qyteti ruante aty paratë publike.

Ndërtuesit përdorën truke të zgjuara, që specialistët i quajnë “korrigjime optike”, që ndërtesa e rëndë të dukej e lehtë dhe e gjallë:

• dyshemeja dhe trarët mbi kolonat përkulen lehtë lart në mes;
• çdo kolonë fryhet pak në mes, një lakim që quhet entasis (ἔντασις);
• kolonat e qosheve qëndrojnë më afër njëra-tjetrës se të tjerat.

Ndërtesa përfundoi në vitin 438 p.e.s. Skulpturat e dy frontoneve zgjatën edhe disa vjet dhe u përfunduan në vitin 432 p.e.s.

Partenoni ishte i mbuluar me skulptura, të bëra nga një ekip skulptorësh nën drejtimin e Fidias. Kishte tri lloje dekorimi të gdhendur:

• Frontonet (ἀετώματα), dy trekëndëshat nën çati në anët e shkurtra. Frontoni lindor tregonte lindjen e Athinës; ai perëndimor garën e saj me perëndinë e detit Poseidon për tokën e Athinës. Udhëtari Pausania i përshkruan të dy (Pausania 1.24.5).
• Metopat (μετόπαι), pllaka katrore mbi kolonat e jashtme. Tregonin beteja mitike: perënditë kundër Gjigantëve në lindje, grekët kundër Amazonave në perëndim, lapitët kundër kentaurëve në jug dhe Luftën e Trojës në veri.
• Frizi (ζῳοφόρος), një brez i gdhendur rreth 160 metra i gjatë, lart në muret pas kolonave. Tregonte një procesion me kalorës, karroca, muzikantë dhe kafshë për flijim, që zakonisht shpjegohet si festa e madhe e Athinës, Panatenetë. Në mes të anës lindore, një skenë me një pëlhurë të palosur ndoshta tregon rrobën e re (πέπλος) që i dhurohej Athinës, por studiuesit ende e diskutojnë.

Shumica e skulpturave dikur ishin të pikturuara, megjithëse kanë mbetur vetëm gjurmë të vogla ngjyre. Brenda qëndronte statuja (ἄγαλμα) e Athinës nga Fidia, prej ari dhe fildishi. Ajo ishte e armatosur dhe mbante në dorë një Fitore (Νίκη) të vogël. Shkrimtari romak Plini i jep lartësinë 26 kubitë, rreth 11–12 metra. Statuja ka humbur; e njohim nga kopje të vogla të mëvonshme.

Partenoni mbeti pothuajse i plotë për shumë shekuj. Në kohën e vonë romake një zjarr e dëmtoi, dhe u riparua në shekullin IV të e.s. Më vonë u kthye në kishë të krishterë. Burimet e datojnë këtë ndryshim ndryshe, nga pak pas riparimit deri rreth vitit 600 të e.s. Në vitin 1205, nën sundimin latin (perëndimor), iu kushtua Hyjlindëses së Athinës. Pasi turqit osmanë morën Akropolin në vitin 1458, u bë xhami (burimet e datojnë këtë ndryshim nga pak pas pushtimit deri disa dekada më vonë), dhe një shkallë brenda u bë minare.

Fatkeqësia më e madhe erdhi në vitin 1687. Një ushtri veneciane rrethoi Akropolin, dhe garnizoni osman kishte ruajtur barut brenda tempullit. Gjatë bombardimit baruti shpërtheu, dhe një pjesë e madhe e ndërtesës u shemb. Në fillim të shekullit XIX, njerëzit e Lord Elginit morën shumë nga skulpturat që kishin mbetur; debati për to ka faqen e vet.

Pas themelimit të shtetit modern grek, Partenoni u bë simbol kombëtar. Restauruesit punuan në të nga 1896 deri në 1902 dhe nga 1923 deri në 1933. Që nga viti 1975, specialistë grekë e riparojnë gur pas guri, dhe shumë nga skulpturat e tij origjinale ndodhen sot në Muzeun e Akropolit.