Akropoli i Athinës

Fjala akropol vjen nga greqishtja: ἄκρος do të thotë «më i larti» dhe πόλις do të thotë «qytet». Pra, ἀκρόπολις është «qyteti i lartë», pjesa më e lartë e një qyteti, ku njerëzit mund të mbroheshin. Shumë qytete greke kishin një akropol, por më i famshmi është Akropoli i Athinës.

Është një shkëmb i madh në mes të Athinës. Shpatet e tij janë të pjerrëta, dhe vetëm nga ana perëndimore ngjitesh lehtë. Mure të forta e mbrojnë majën prej më shumë se 3300 vjetësh. Muri i parë u ndërtua në shekullin XIII p.e.s., rreth shtëpisë së një sundimtari mikenas.

Në shekullin VIII p.e.s. shkëmbi u bë vend i shenjtë. Athinasit adhuronin atje Athinanë, perëndeshën që mbronte qytetin e tyre. Emri i saj dhe emri i qytetit janë pothuajse të njëjtë: Ἀθηνᾶ dhe Ἀθῆναι. Çdo vit athinasit bënin për të një festë të madhe, Panatenetë (Παναθήναια).

Në vitin 490 p.e.s. athinasit mundën ushtrinë perse në Maratonë. Pak më vonë filluan një tempull të ri shumë të madh në Akropol. Por ai nuk u përfundua kurrë. Në vitin 480 p.e.s. persët u kthyen, morën Athinën dhe shkatërruan tempujt mbi shkëmb.

Për disa vjet vendi i shenjtë mbeti gërmadhë. Pastaj, në vitin 448 p.e.s., athinasit vendosën ta rindërtonin. Në atë kohë Athina ishte e pasur dhe e fuqishme. Udhëheqësi i saj, Perikliu (Περικλῆς), nisi një program të madh ndërtimesh që zgjati deri në fund të shekullit.

Shkrimtari grek Plutarku tregon se Perikliu zgjodhi skulptorin Fidia (Φειδίας) që të mbikëqyrte të gjitha punimet. Arkitektët e Partenonit ishin Iktini dhe Kalikrati. Ndërtuesit dhe skulptorët punuan shumë vjet me mermer të bardhë e të shndritshëm (μάρμαρον). I bënë ndërtesat aq të bukura, sa njerëz nga e gjithë bota vijnë ende t’i shohin.

Vizitorët ngjiten ende nga ana perëndimore, dhe shohin ende katër ndërtesa nga koha e Perikliut:

• Propileja (Προπύλαια, «porta»): hyrja madhështore, e ndërtuar në vitet 437–432 p.e.s. nga arkitekti Mnesikli. Nuk u përfundua kurrë plotësisht, sepse shpërtheu lufta mes Athinës dhe Spartës.
• Partenoni (Παρθενών): tempulli i madh i Athinasë Parthenos, pra «Athinasë së virgjër», i ndërtuar në vitet 447–438 p.e.s. Ka 8 kolona në çdo anë të shkurtër dhe 17 në çdo anë të gjatë. Brenda qëndronte një statujë e Athinasë prej ari dhe fildishi, vepër e Fidias. Një brez i gjatë i gdhendur, frizi, tregonte festën e Panateneve.
• Tempulli i Athina Nikes (Νίκη do të thotë fitore): një tempull i vogël dhe elegant pranë hyrjes, i ndërtuar në vitet 427–424 p.e.s.
• Erekteioni (Ἐρέχθειον): tempull për Athinanë dhe për perëndinë e detit Poseidonin, i ndërtuar në vitet 421–406 p.e.s. Portiku i tij i famshëm ka gjashtë statuja grash të reja që mbajnë çatinë: kariatidet (Καρυάτιδες).

Pas antikitetit ndërtesat patën shumë zotër. Partenoni u bë kishë e krishterë, dhe më vonë, nën sundimin osman, xhami. Në vitin 1687 një ushtri veneciane sulmoi Akropolin. Ushtarët osmanë mbanin barut brenda Partenonit. Gjatë bombardimit baruti shpërtheu, dhe pjesë të mëdha të tempullit u shembën.

Në fillim të shekullit XIX njerëz që punonin për lordin britanik Elgin morën me vete shumë skulptura, si dhe një nga kariatidet. Që nga viti 1833 Akropoli është vend arkeologjik i shtetit të ri grek. Që nga viti 1975 një komitet ekspertësh drejton restaurime të kujdesshme, gur pas guri. Në vitin 1987 UNESCO e futi Akropolin në Listën e Trashëgimisë Botërore.

Shkëmbi është pjesë edhe e historisë së re. Në vitin 1941, gjatë Luftës së Dytë Botërore, ushtarë gjermanë ngritën flamurin e tyre në Akropol. Një natë, dy të rinj grekë u ngjitën lart dhe e ulën. Historinë e tyre do ta lexosh më poshtë.