Fjalë greke që kanë ndryshuar kuptim që nga antikiteti

Fjalët greke mund të jetojnë shumë gjatë. Drejtshkrimi i tyre shpesh mbetet pothuajse i njëjtë, por kuptimi mund të zhvendoset. Merrni σχολή. Për Platonin dhe Aristotelin kjo fjalë nënkuptonte para së gjithash kohën e lirë, orët kur nuk duhej punuar. Sot një student grek studion në një σχολή të universitetit, si Ιατρική Σχολή, fakulteti i mjekësisë, dhe një fëmijë shkon në σχολείο, në shkollë.

Ose merrni ἐκκλησία. Në qytetet e lashta ky ishte kuvendi, mbledhja e të gjithë qytetarëve. Sot εκκλησία do të thotë kishë. Kur mbaron një shërbesë, grekët mund të thonë «Σχόλασε η εκκλησία», “mbaroi shërbesa”. Kjo fjali e shkurtër përmban dy nga fjalët tona: folja σχολώ, “mbaroj punën”, është nga e njëjta familje me σχολή.

Si ndryshon një kuptim? Njerëzit e përdorin një fjalë për diçka të afërt me kuptimin e vjetër dhe përdorimi i ri fiton ngadalë. ἐκκλησία ishte një grup njerëzish të thirrur bashkë. Të krishterët e përdorën fjalën për bashkësinë e tyre dhe më vonë për ndërtesën e tyre. Kështu një fjalë mund të duket e njohur dhe prapëseprapë të të befasojë.

σχολή. Fjalori Liddell–Scott–Jones (LSJ) fillon me “kohë e lirë”; Aristoteli citon proverbin οὐ σχολὴ δούλοις, “skllevërit nuk kanë kohë të lirë” (Politika 1334a). Pastaj fjala kaloi te ajo për të cilën përdorej koha e lirë: diskutimi i ditur, leksioni dhe më pas grupi që e dëgjonte. Kuptimi i sotëm “fakultet” u formua sipas frëngjishtes faculté dhe gjermanishtes Fakultät. Kuptimi i vjetër mbijeton te fjala popullore σχόλη, ditë pushimi.

πομπή. Nga πέμπω, “dërgoj”: te Homeri nënkuptonte shoqërim, pastaj procesion solemn (Herodoti 5.56, Tukididi 6.56). Kuptimi zyrtar është ende i gjallë: «η πομπή του Επιταφίου», procesioni i së Premtes së Madhe. Në gjuhën popullore, zakonisht në shumës, πομπές janë turpe. Fjala e lashtë πομπεύω mund të nënkuptonte tashmë “fyej me shaka të trasha” (Demosteni 18.124), sepse shaka të tilla u përkisnin disa procesioneve festive. Në greqishten mesjetare nënkuptonte të shëtisje dikë për tallje publike, dhe fjalori i Triantafilidhit e nxjerr prej aty kuptimin e turpit. Ai nuk thotë nëse shakatë e lashta çuan atje.

ἰδιώτης. Nga ἴδιος, “i vetes”: person privat në kundërvënie me atë që mban detyrë (Herodoti 1.59), ose profan në kundërvënie me specialistin, «ἰατρὸς καὶ ἰδιώτης» (Tukididi 2.48). LSJ jep edhe “injorant” (Demosteni 4.35). Në greqisht kuptimi kryesor pothuajse nuk lëvizi: ιδιώτης është ende person privat, «Κράτος και ιδιώτες», “shteti dhe privatët”. Termi psikiatrik ιδιώτης erdhi nga frëngjishtja idiot, prej latinishtes idiota, që vjen vetë nga ἰδιώτης.

Ndonjëherë një fjalë ndahet më dysh. E lashta δουλεία nënkuptonte skllavëri. Në greqishten mesjetare zanoret e fundit u bashkuan në një rrokje dhe rezultati, δουλειά, sot do të thotë punë ose vend pune. Forma e ditur δουλεία e ruajti kuptimin e vjetër, kështu që greqishtja e re i ka të dyja, dhe fjalori luan me këtë çift: «Η δουλειά όταν καταπιέζει τον εργαζόμενο γίνεται δουλεία», “puna që shtyp punëtorin bëhet skllavëri”. LSJ regjistron për δουλεία në Septuagintë edhe “shërbim me pagesë”.

Ndonjëherë kuptimi ngushtohet. ἄγαλμα ishte lavdi ose gëzim te Homeri, pastaj dhuratë e pëlqyer nga perënditë, pastaj statuja e një perëndie (Herodoti 1.131) dhe më pas çdo statujë (Platoni, Menoni 97d). Sot άγαλμα është thjesht statujë: kuptimet më të vjetra janë zhdukur nga fjala e përditshme.

Ndonjëherë një fjalë kalon te diçka krejt e re. καιρός ishte masa e duhur dhe pastaj çasti vendimtar. Kuptimi i periudhës kohore është helenistik, ndërsa ai i motit është mesjetar: «Τι καιρό κάνει;», “Si është moti?”. Në mënyrë të ngjashme, ψάρι vjen nga ὀψάριον, zvogëlore e ὄψον, ushqim i gatuar që hahej me bukë. Në periudhën helenistike mori kuptimin peshk dhe më vonë zëvendësoi ἰχθύς në të folurën e përditshme.

Fjalorët zakonisht i datojnë këto ndryshime sipas periudhave, jo sipas viteve, sepse një kuptim i ri regjistrohet vetëm pasi njerëzit kanë filluar ta përdorin.

Disa fjalë të lashta e morën kuptimin e sotëm nga një gjuhë tjetër. ὑπουργός nënkuptonte “ai që ofron shërbim”, ndihmës (Hipokrati) ose shërbëtor (Polibi). Sot υπουργός është ministër, kuptim sipas italishtes ministro dhe frëngjishtes ministre, ndihmësi i mbretit. ἄτομος nënkuptonte “i paprerë, i pandashëm”: άτομο si “person” ndjek frëngjishten individu, ndërsa atomi i kimistëve frëngjishten atome. Gjuhëtarët e quajnë këtë huazim semantik: forma është greke, kuptimi i ri është i importuar.

Nëse po mëson greqishten e vjetër, ose po kalon prej saj te greqishtja e re, ruaju nga këta miq të rremë:

• Te Tukididi, ἐκκλησία është kuvend, kurrë kishë.
• Në një gazetë greke, υπουργός është ministër, jo ndihmës.
• Në parashikimin e motit, καιρός është moti; te Pindari, është çasti për të vepruar.
• Te Tukididi, δουλεία është skllavëri; në zyrë, δουλειά është thjesht puna jote.
• Te Platoni, σχολή është para së gjithash kohë e lirë, edhe pse mund të nënkuptojë tashmë diskutim.

Zakoni më i sigurt është ta kërkosh fjalën dy herë: në LSJ për tekstin e lashtë dhe në fjalorin e Triantafilidhit për përdorimin e sotëm, ku shënimi në fund të çdo zëri jep historinë e tij.