Komedia greke: nga Aristofani te Menandri

Fjala κωμῳδία gjendet tashmë te Aristofani (Aharnasit 378). Zakonisht nxirret nga κῶμος, festë e zhurmshme ose grup festuesish, dhe ᾠδή, këngë. Aristoteli (Poetika 1448a) tregon se dorët e lidhnin me κώμη, fshat; fjalori kryesor LSJ e quan këtë të gabuar. Fillimet mbeten të errëta, dhe këtë e thotë vetë Aristoteli: komedia e hershme kaloi pa u vënë re, sepse askush nuk e merrte seriozisht, dhe arkonti i dha kor vetëm vonë (1449b).

Datat e sigurta janë të pakta. Një garë zyrtare komedie filloi në Dioniset e Mëdha në vitin 486 p.e.s. (disa burime thonë 487/6) dhe në Lenaia rreth vitit 440 p.e.s. Komedia nuk duhet ngatërruar me dramën satirike (σατυρικό δράμα), që mbyllte serinë e veprave të një poeti tragjik. As σάτυρος, shoqëruesi i Dionisit, nuk dha fjalën σάτιρα: kjo fjalë moderne erdhi nëpërmjet italishtes nga latinishtja satira.

Emrat e periudhave janë më të vonë se veprat. Aristoteli në Etikën e Nikomakut (1128a) krahason komeditë e vjetra dhe të reja: të vjetrat qeshnin me fjalët e turpshme (αἰσχρολογία), të rejat parapëlqenin nënkuptimin (ὑπόνοια). Autorë të mëvonshëm, mes tyre Mark Aureli (11.6), përdorin tre termat e vjetër, e mesme dhe e re (ἀρχαία, μέση, νέα). Kufijtë mes tyre janë të përafërt.

Nga komedia e vjetër vetëm një poet ka mbijetuar me vepra të plota. Kratini dhe Eupolidi njihen nga fragmente, ndërsa nga Aristofani kanë mbetur njëmbëdhjetë komedi, të viteve 425–388 p.e.s., nga rreth dyzet (Suda thotë 44). Shënjestrat e tij ishin njerëz të gjallë. Te Aharnasit 377–378 heroi, që flet në emër të poetit, kujton çfarë hoqi nga Kleoni për shkak të “komedisë së vitit të kaluar”; përfundimi i kësaj mosmarrëveshjeje nuk dihet. Te Kalorësit (424 p.e.s.) Kleoni shfaqet si skllav paflagonas, dhe vargjet 230–232 bëjnë shaka se asnjë mjeshtër maskash nuk guxoi të kopjonte fytyrën e tij. Retë (423 p.e.s.) dolën të fundit në garë; Sokrati i Platonit (Apologjia 19c) kujton më vonë “Sokratin” e skenës që thoshte se ecte në ajër.

Manualet përshkruajnë rendin e zakonshëm të një vepre:

• πρόλογος: aktorët paraqesin problemin.
• πάροδος: hyn kori, sipas traditës me 24 anëtarë dhe shpesh i veshur si grerëza ose zogj.
• ἀγών: përplasje zyrtare mendimesh; te Bretkosat 883 Eskili dhe Euripidi përballen në një ἀγὼν σοφίας, një garë mençurie.
• παράβασις: kori i drejtohet publikut.
• ἐπεισόδια: skena të shkurtra të ndërthurura me këngë të korit.

Në një pushim të veprimit kori lë rolin e vet dhe u flet drejtpërdrejt spektatorëve, shpesh në emër të poetit. Aristofani ka për këtë një folje: të ecësh “drejt publikut”, πρὸς τὸ θέατρον παραβῆναι (Kalorësit 508; krh. Paqja 735 dhe Gratë në festën e Tesmoforive 785). LSJ e citon emrin παράβασις për këtë skenë vetëm nga autorë të mëvonshëm, si Plutarku dhe Hefestioni. Për figurën që fshihet pas tij nuk ka pajtim: sipas LSJ kori “dilte përpara”, ndërsa të tjerë shpjegojnë se “del” nga roli i vet.

Dy shembuj tregojnë shtrirjen e saj. Te Retë 518, në tekstin e ripunuar që ka mbijetuar, kori fillon me ὦ θεώμενοι κατερῶ πρὸς ὑμᾶς ἐλευθέρως τἀληθῆ, “spektatorë, do t’ju them lirisht të vërtetën”, dhe vijon ankesa e poetit për humbjen e veprës. Te Bretkosat 686–688 “kori i shenjtë” kërkon të drejtën të këshillojë qytetin dhe e nxit të barazojë qytetarët (ἐξισῶσαι τοὺς πολίτας). Sa i shprehin këto pasazhe pikëpamjet e vetë Aristofanit është çështje debati. Parabaza nuk ishte kurrë e detyrueshme: Liddell dhe Scott shënojnë mungesën e saj te Lisistrata, Gratë në kuvend dhe Pluti, dhe asnjë vepër e ruajtur pas Bretkosave (405 p.e.s.) nuk e ka.

Pas Luftës së Peloponezit komedia ndryshon. Tekstet e Grave në kuvend (rreth 392 p.e.s.) dhe të Plutit (388 p.e.s.) kanë shënimin χοροῦ, “i korit”, aty ku kënga e korit nuk është më e shkruar. Platoniusi, një kritik i mëvonshëm, e shpjegon rënien e sulmit politik me frikën nga gjyqet dhe me mungesën e njerëzve të gatshëm të financonin korët: një shpjegim i lashtë, jo një shkak i provuar. Mes viteve 388 dhe 316 p.e.s. nuk ka mbijetuar asnjë vepër e plotë, ndaj komedia e mesme njihet nga tituj dhe fragmente.

Komedia e re, nga vitet 320 p.e.s., hyn në shtëpinë private. Subjektet e saj mbështeten te rastësia dhe te personazhet tip: i riu i dashuruar, skllavi dinak, ushtari mburravec, kuzhinieri llafazan, paraziti. Menandrit (rreth 342–291 p.e.s.; datat ndryshojnë pak) Suda i atribuon 108 vepra, por njihen vetëm tetë fitore. Shfaqja e tij e parë datohet në vitin 321 p.e.s., dhe vepra e tij Δύσκολος, “njeriu idhnak”, fitoi në Lenaia të vitit 316 p.e.s.

Menandri nuk erdhi te ne përmes dorëshkrimeve mesjetare. Ai u kthye nga papiruset egjiptiane: kodiku i Kajros u botua më 1907, dhe një kodik Bodmer i shekullit III të e.s. na dha Δύσκολος më 1958, e vetmja vepër e ruajtur pothuajse e plotë. Plauti dhe Terenci përshtatën origjinale greke për Romën, dhe të paktën dhjetë vepra të tyre vijnë nga Menandri dhe Filemoni. Titujt ende flasin greqishten e sotme: βάτραχοι janë bretkosa, σφήκες grerëza, dhe δύσκολος, dikur idhnak, sot do të thotë kryesisht i vështirë.