Fëmijëria, lodrat dhe lojërat në Greqinë e lashtë

Foshnja, βρέφος, i kalonte vitet e para në shtëpi me nënën dhe me tajat. Foshnjat dhe fëmijët e vegjël kishin zhurmues. Filozofi Aristotel shkroi se zhurmuesi i Arkitës ishte një shpikje e mirë. Prindërit ua jepnin fëmijëve për t’i mbajtur të zënë, që të mos thyenin gjëra në shtëpi. Fëmijët e vegjël, thoshte ai, nuk rrinë dot urtë.

Në Athinë, fëmijët e vegjël kishin vend edhe në një festë të madhe. Në Antesteritë, një festë pranverore e verës së re, fëmijët më të vegjël ndoshta merrnin një kanë të vockël të quajtur χοῦς. Shumë nga këto kana janë pikturuar me fëmijë që luajnë. Në njërën prej tyre, që sot ndodhet në një muze në Çikago, një djalë i vogël tërheq një karrocë të vogël. Në një tjetër, një foshnjë zvarritet drejt një zogu.

Filozofi Platon vuri re se fëmijët e vegjël i shpikin vetë lojërat sa herë që takohen. Në greqishten e sotme do ta thoshe kështu: τα παιδιά παίζουν, fëmijët luajnë. Fjala παιδί (fëmijë) vjen nga greqishtja e lashtë παιδίον, «fëmijë i vogël».

Shumë lodra të lashta na duken shumë të njohura. Fëmijët hidhnin dhe kapnin një top, një σφαῖρα. Rrotullonin një fugë, një στρόβιλος. Rrokullisnin nëpër rrugë një rreth, një τροχός. Disa kishin një disk në një spango, që ngjitej e zbriste si jo-jo. Kishte edhe shilarëse dhe kolovajzë.

Vajzat dhe djemtë kishin kukulla, që quheshin πλαγγόνες, dhe kafshë të vogla, sidomos kuaj, disa me rrota. Shumica e lodrave që kemi ende janë prej balte. Fëmijët me siguri kishin edhe lodra prej druri, lëkure dhe pëlhure, por këto materiale kalben, prandaj pothuajse asnjë nuk ka mbijetuar.

Lodra në greqishten e sotme quhet παιχνίδι. Fjala vjen nga greqishtja e lashtë παίγνιον, «send për lojë», nëpërmjet formës së mëvonshme παιγνίδιον. Fjala σφαίρα ekziston ende, por ka ndryshuar. Në të folurën e përditshme topi zakonisht quhet μπάλα, kurse σφαίρα është sferë ose plumbi i një arme.

Loja më e njohur nga të gjitha ishte loja me kocka, ἀστράγαλοι. Ἀστράγαλος është një kockë e vogël nga kyçi i këmbës së një deleje ose dhie. Mund të bjerë në katër anë të ndryshme. Fëmijët luanin me këto kocka në dy mënyra kryesore. I hidhnin lart dhe përpiqeshin të kapnin sa më shumë në kurrizin e dorës. Ose i hidhnin si zare, për të parë cila anë mbetej sipër.

Me kocka luanin vajzat dhe djemtë, por edhe të rriturit. Loja shfaqet madje edhe në Iliadën e Homerit. Atje, shpirti i Patroklit kujton një ditë të trishtë nga fëmijëria. Në një grindje për kockat, ai vrau djalin e njëfarë Amfidamanti, pa dashje. Për këtë arsye iu desh të largohej nga shtëpia, dhe u rrit në shtëpinë e babait të Akilit.

Historiani Herodot shkroi se lidët, një popull i Azisë së Vogël, thoshin se ata e kishin shpikur lojën me kocka dhe lojërat me top gjatë një urie të gjatë. Luanin gjithë ditën që ta harronin urinë. Është histori e bukur, por askush nuk e di vërtet se kush e shpiku lojën.

Kur fëmijët rriteshin, disa ua dhuronin lodrat e tyre një perëndie. Një poezi e shkurtër e Leonidës nga Tarenti, e shkruar në shekullin III p.e.s., tregon për një djalë që quhej Filokli. Ai vari për perëndinë Hermes lodrat e fëmijërisë së tij: topin, zhurmuesin prej bushi, kockat që i donte aq shumë dhe fugën.

Një poezi tjetër tregon për një vajzë që quhej Timareta. Para dasmës, ajo i dhuron perëndeshës Artemis topin, dajren dhe kukullat me rrobat e tyre të vogla. Studiuesit ende diskutojnë si duhen lexuar disa fjalë të kësaj poezie, por ajo tregon si vajzat e linin pas fëmijërinë kur martoheshin.

Loja me kocka nuk mbaroi me grekët e lashtë. Fëmijët vazhduan të luanin me këto kocka të vogla për një kohë shumë të gjatë. Në greqishten e re kockat quhen κότσια, dhe po ashtu edhe loja. Fjala e vjetër ἀστράγαλος përdoret ende: te mjeku do të thotë kyçi i këmbës sate.