Triera: grecki okręt wojenny

Słowo τριήρης oznacza okręt z trzema rzędami wioseł. Triera miała te trzy rzędy na każdej burcie, jeden nad drugim. Wioślarze na górze to θρανῖται. Pod nimi siedzieli zygici, a na samym dole talamici.

Załoga liczyła około 200 osób, z tego około 170 to wioślarze. Pozostali to oficerowie, marynarze, 10 żołnierzy i 4 łuczników. Flecista podawał rytm, aby wszystkie wiosła poruszały się razem.

Dowódcą był τριήραρχος, trierarcha. W Atenach był to bogaty obywatel. Musiał wyposażyć okręt i dbać o niego, a na wojnie mógł nim dowodzić. Dla wioślarzy był też κελευστής, oficer, który wydawał im rozkazy. Greka nadal ma to słowo: dziś κελευστής to podoficer marynarki, mniej więcej w randze sierżanta w wojskach lądowych.

Kim byli wioślarze? Nasze źródła nie dają jednej odpowiedzi. Strona greckiego Ministerstwa Kultury mówi, że prawdopodobnie wszyscy byli wolnymi obywatelami Aten. U Tukidydesa (1.143) Perykles mówi o obywatelach, metojkach (cudzoziemcach mieszkających w Atenach) i cudzoziemskich marynarzach. Tukidydes wspomina też o niewolnikach przy flocie ateńskiej na Sycylii (7.13).

Wiosłowanie było płatną pracą. Dla wielkiej floty wysłanej na Sycylię w 415 r. p.n.e. Ateny płaciły każdemu marynarzowi jedną drachmę dziennie, a trierarchowie dawali dodatkowe pieniądze wioślarzom z górnego rzędu (6.31).

Wioślarze nosili własne rzeczy. Tukidydes (2.93) opowiada o marynarzach z Peloponezu, którzy musieli iść pieszo nad morze, każdy z wiosłem, poduszką i skórzaną pętlą do wiosła.

Jego najbardziej emocjonująca historia pochodzi z 427 r. p.n.e. Ateny przegłosowały zabicie mężczyzn z Mityleny na Lesbos, a potem zmieniły zdanie. Druga triera popędziła za pierwszą. Załoga jadła jęczmień z winem i oliwą podczas wiosłowania i spała na zmianę. Dotarli w ostatniej chwili (3.49).

Przód okrętu to πρῷρα, a tył to πρύμνη. Z przodu triera miała swoją broń, taran, czyli ἔμβολον: ostry drewniany dziób pokryty brązem. Załoga szybko wiosłowała i uderzała w burtę wrogiego okrętu, aby go zatopić. Triera miała też żagle, ale w bitwie najważniejsze były wiosła. Ksenofont (Anabaza 6.4.2) pisze, że triera mogła dopłynąć na wiosłach z Bizancjum do Heraklei w jeden długi dzień.

Kto ją wynalazł? Tukidydes (1.13) podaje, że Korynt uchodził za pierwsze miejsce w Grecji, gdzie budowano triery. Mówi też, że Ameinokles, budowniczy okrętów, czyli ναυπηγός, z Koryntu, zrobił cztery okręty dla Samos, około 300 lat przed końcem wojny peloponeskiej. To około 700 r. p.n.e. Historycy wciąż się spierają: niektórzy datują pierwsze triery później, a inni sądzą, że pierwsi byli Fenicjanie.

W 483/482 r. p.n.e. Ateńczycy znaleźli bogatą żyłę srebra w Laurion. Temistokles przekonał ich, aby wydali te pieniądze na okręty. W 480 r. p.n.e. Ateny miały 200 okrętów, największą flotę w Grecji, w samą porę na bitwę pod Salaminą.

Przez długi czas uczeni spierali się o trierę. Wielu wątpiło, czy okręt z wiosłami na trzech poziomach może naprawdę działać. W 1982 roku historyk John Morrison, inżynier okrętowy John Coates i Frank Welsh założyli Trireme Trust, aby sprawdzić ten pomysł. Korzystali ze starożytnych tekstów i obrazów, takich jak wyrzeźbiony w kamieniu relief Lenormanta.

Grecka marynarka wojenna postanowiła zbudować okręt. Greccy cieśle pracowali w stoczni w Keratsini koło Pireusu od 1985 do 1987 roku. Okręt ma 36,9 metra długości i 5,5 metra szerokości. W sierpniu 1987 roku dostał nazwę Ολυμπιάς.

Od 1987 do 1994 roku ochotnicy wiosłowali na nim podczas sześciu prób na morzu, ze 170 wiosłami na trzech poziomach. Próby pokazały, że można nim płynąć sprawnie i szybko. W 1993 roku był też na Tamizie w Anglii.

Jego próby na morzu już się skończyły. W 2017 roku Trireme Trust podał, że nie jest już dość wytrzymały do eksperymentów. Według greckiej prasy w 1997 roku marynarka postanowiła używać go tylko jako eksponatu. Mimo to w 2004 roku przewiózł ogień olimpijski, a muzeum marynarki podaje, że nadal bierze udział w uroczystościach i odbywa rejsy ze zwiedzającymi. Marynarka nadal o niego dba.