Obywatele, metojkowie i niewolnicy w starożytnych Atenach

Wyobraź sobie, że spacerujesz po ateńskim rynku w V wieku p.n.e. Wszyscy wyglądają podobnie: proste ubrania, sandały, zajęte ręce. A jednak ludzie wokół ciebie należą do trzech bardzo różnych grup.

Obywatele, πολῖται, byli członkami miasta. Tylko dorośli obywatele mężczyźni mogli głosować na zgromadzeniu, zasiadać w sądzie lub pełnić urzędy. Obywatele mogli też posiadać ziemię i domy.

Metojkowie, μέτοικοι, byli wolnymi cudzoziemcami, którzy na stałe zamieszkali w Atenach. Pracowali jako kupcy, garncarze, budowniczowie lub bankierzy. Byli wolni, ale nie mogli głosować i co roku płacili podatek.

Niewolnicy, δοῦλοι, nie byli wolni. Należeli do właściciela jak przedmiot i można ich było kupić i sprzedać. Gotowali, sprzątali, uprawiali pola, wytwarzali rzeczy w warsztatach i kopali w kopalniach srebra.

Obywatelstwo ateńskie dawało urodzenie, a nie miejsce zamieszkania. Po ustawie zaproponowanej przez Peryklesa w 451/0 r. p.n.e. dziecko było obywatelem tylko wtedy, gdy oboje rodzice byli Ateńczykami (Ustrój polityczny Aten 26.3). Mężczyzna urodzony w Atenach z ojca cudzoziemca pozostawał cudzoziemcem przez całe życie.

W wieku osiemnastu lat młodzieniec był wpisywany do swojego δῆμος, swojej wsi lub dzielnicy. Członkowie demu głosowali pod przysięgą: czy osiągnął wymagany wiek, czy był wolny i urodzony z prawego łoża? Jeśli go odrzucili, mógł odwołać się do sądu, ale jeśli przegrał, sprzedawano go w niewolę (Ustrój polityczny Aten 42.1). Obywatelstwo było przywilejem, którego miasto pilnie strzegło.

Ateńskie kobiety także były obywatelkami i tylko matka obywatelka mogła urodzić obywatela. Kobiety nie miały jednak praw politycznych: nie głosowały, nie przemawiały na zgromadzeniu i nie pełniły urzędów. Ci, którzy naprawdę rządzili Atenami, stanowili więc mniejszość mieszkańców: dorosłych mężczyzn z rodzin obywatelskich.

Według bizantyjskiego słownika zwanego Suda metojk to ktoś, kto przeniósł się z jednego miasta, by na stałe mieszkać w innym, a nie przejezdny gość. Wielu przybywało z innych miast greckich, inni z Tracji, Fenicji czy Azji Mniejszej, przyciągnięci handlem Aten i ich portu, Pireusu.

Metojkowie mieli obowiązki bez prawa głosu. Co roku mężczyzna płacił μετοίκιον, podatek w wysokości dwunastu drachm, a samodzielna kobieta sześciu; metojka, który nie zapłacił, można było sprzedać (Suda, powołując się na mówcę Isajosa). Metojk potrzebował też obywatela, który za niego ręczył, czyli προστάτης. Metojkowie nie mogli posiadać ziemi ani domu, chyba że miasto przyznało im to prawo w nagrodę. Walczyli na wojnie: Tukidydes (2.31) liczy co najmniej 3000 hoplitów metojków podczas najazdu na Megarę w 431 r. p.n.e.

Niektórzy metojkowie się wzbogacili. Kefalos przybył z Syrakuz na zaproszenie Peryklesa, a jego rodzina prowadziła w Pireusie warsztat tarcz. Jego syn, logograf Lizjasz, opowiadał później, jak Trzydziestu Tyranów zabrało im w 404 r. p.n.e. 700 tarcz i 120 niewolników (Lizjasz 12.4, 12.19).

Niewolnictwo było czymś normalnym w każdym greckim mieście i Ateny nie były wyjątkiem. Większość niewolników stanowili cudzoziemcy, schwytani na wojnie lub kupieni od handlarzy. Pracowali w domach, na polach, w warsztatach, a w najgorszych warunkach w kopalniach srebra w Laurionie. Ksenofont (O dochodach 4.14) pisze, że wódz Nikiasz miał kiedyś tysiąc ludzi w kopalniach i wynajmował ich za jednego obola dziennie od osoby.

Ilu było niewolników? Nikt nie wie na pewno. Atenajos (6.272c) podaje spis z czasów Demetriusza z Faleronu, z końca IV wieku p.n.e.: 21 000 Ateńczyków, 10 000 metojków i 400 000 niewolników. Historycy spierają się, co oznaczały te kategorie, a wielu uważa liczbę niewolników za nieprawdopodobnie wysoką. Tukidydes (7.27) daje mniejszą, ale pewniejszą wskazówkę: po 413 r. p.n.e. ponad 20 000 niewolników zbiegło do Spartan.

Niektórych niewolników wyzwalano. Wyzwoleniec, ἀπελεύθερος, nie stawał się obywatelem, lecz dołączał do metojków i płacił ich podatek. Wrogo nastawiony autor, zwany Starym Oligarchą, skarżył się nawet, że w Atenach nie da się odróżnić po ubraniu niewolników, metojków i obywateli (Ustrój polityczny Aten 1.10).