Mechanizm z Antykithiry

Antykithira to mała, skalista wyspa między Kythirą a Kretą. W 1900 roku poławiacze gąbek z wyspy Symi znaleźli na dnie morza, blisko jej brzegu, starożytny ναυάγιον, czyli wrak statku. W latach 1900 i 1901 grecka Służba Archeologiczna i grecka marynarka wojenna wydobyły ładunek. Był to początek archeologii podwodnej w Grecji.

Statek był dużym statkiem handlowym. Zatonął mniej więcej między 75 a 50 rokiem p.n.e., prawdopodobnie w drodze do Italii. Wiózł posągi z brązu i marmuru, na przykład słynnego brązowego „Efeba z Antykithiry”, a także szkło, biżuterię, łóżka i amfory.

Wśród tych skarbów były też bezkształtne bryły skorodowanego brązu i drewna. Na początku nikt nie zwracał na nie uwagi. Potem, od 1902 roku, badacze z Narodowego Muzeum Archeologicznego w Atenach, na przykład archeolog Walerios Stais, zauważyli coś dziwnego: małe kółka z zębami, jak we wnętrzu zegara. Był to mechanizm z Antykithiry. Drugi etap nurkowań, w 1976 roku, odbył się z pomocą statku Calypso francuskiego badacza Jacques’a-Yves’a Cousteau, a badania wraku trwają do dziś.

Mechanizm był drewnianą skrzynką z brązowymi płytami z przodu i z tyłu. W środku wiele brązowych kół zębatych, zębatych τροχοί (kół), napędzało jedno drugie. Gdy użytkownik obracał mechanizm ręką, wskazówki przesuwały się po tarczach.

Dziś jest rozbity na 82 fragmenty i zachowała się tylko mniej więcej jedna trzecia, w tym 30 kół zębatych. Naukowcy zajrzeli do środka za pomocą skanów rentgenowskich. Uważają, że pokazywał:

• z przodu położenie Słońca, σελήνη (Księżyca) i pięciu πλανῆται (planet) znanych w starożytności, wokół koła zodiaku;
• z tyłu tarczę ἡμερολόγιον (kalendarz) opartą na 19-letnim cyklu Księżyca i Słońca;
• tarczę dla ἔκλειψις (zaćmienia), opartą na cyklu 223 miesięcy księżycowych, która ostrzegała, kiedy mogą nastąpić zaćmienia Słońca i Księżyca;
• małą tarczę z czteroletnim cyklem wielkich igrzysk, z nazwami ΟΛΥΜΠΙΑ, ΠΥΘΙΑ, ΙΣΘΜΙΑ i ΝΕΜΕΑ.

Płyty pokrywały tysiące maleńkich greckich liter. Część tego tekstu była rodzajem instrukcji obsługi, która wyjaśniała, co pokazuje przednia tarcza.

W 1959 roku historyk nauki Derek de Solla Price napisał artykuł pod tytułem „Starożytny grecki komputer”, a gazety wciąż nazywają mechanizm „pierwszym komputerem świata”. Trzeba tu uważać. Nie był to komputer taki jak laptop: nie miał prądu, pamięci ani programu, który można by zmienić.

Naukowcy opisują go dokładniej jako analogowy kalkulator astronomiczny, ὄργανον (przyrząd) z kół zębatych. Każda odpowiedź była zapisana w liczbie zębów jego kół. Jeśli na przykład jedno koło obraca się raz, a drugie wiele razy, to razem mogą naśladować różne prędkości Słońca i Księżyca na niebie. Obracając go, użytkownik mógł przejść do przodu lub do tyłu, do dowolnej daty, i odczytać, gdzie powinny być Słońce, Księżyc i planety.

Mimo to była to zdumiewająca μηχανή (maszyna). To najstarsze znane urządzenie, które zamieniało naukowe teorie o niebie w poruszające się koła zębate. Ale nie wszystko w nowoczesnych modelach jest pewne. Przód z planetami jest bardzo zniszczony, a rekonstrukcje, takie jak ta opublikowana w 2021 roku przez zespół z University College London, wypełniają luki starannymi, ale dyskusyjnymi propozycjami. Niektórzy badacze pytali nawet, czy wszystkie fragmenty pochodzą z jednego urządzenia.

Nikt nie wie, kto zbudował mechanizm, a jego data jest sporna. Narodowe Muzeum Archeologiczne datuje go, razem z napisami, na około 150–100 rok p.n.e., na podstawie kształtu liter. Badanie tarczy zaćmień z 2014 roku wskazało, że jej cykl zaczyna się w 205 roku p.n.e.; autorzy podkreślili jednak, że samo urządzenie mogło powstać później.

Z nauką, na której się opiera, często łączy się dwa miejsca. Rzymski pisarz Cyceron opowiada o kuli zrobionej przez Archimedesa z Syrakuz, która pokazywała Słońce, Księżyc i planety, dlatego niektórzy uczeni myślą o warsztacie kontynuującym jego tradycję. Muzeum wskazuje też wyspę Rodos, gdzie nauczał filozof Posejdonios. Wskazówek dostarcza też tarcza igrzysk: obok czterech wielkich igrzysk wymienia Naa z Dodony i prawdopodobnie Halieia, igrzyska na cześć Słońca na Rodos. To rozsądne teorie, a nie dowody.

Dziś fragmenty są przechowywane w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach, obok posągów z tego samego wraku. Są zbyt kruche, by podróżować, więc nowe badania prowadzi się za pomocą skanów i działających modeli z brązu, drewna lub grafiki komputerowej.