„Obrona Sokratesa” Platona: mowa obrończa z 399 r. p.n.e.

Wiosną 399 r. p.n.e., w miesiącu Thargelion (maj–czerwiec), mniej więcej siedemdziesięcioletni Sokrates stanął przed sądem ludowym w Atenach. Meletos wniósł publiczne oskarżenie o bezbożność, ἀσέβεια, a poparli go Anytos i Lykon. Platon każe Sokratesowi odczytać zaprzysiężone oskarżenie, ἀντωμοσία (24b–c): „popełnia przestępstwo, psując młodzież i nie wierząc w bogów, w których wierzy państwo, lecz w inne, nowe δαιμόνια”. Diogenes Laertios (II 40) podaje te same trzy punkty w innej kolejności.

Ἀπολογία Σωκράτους nie jest protokołem sądowym. Platon wymienia siebie wśród obecnych (34a, 38b), ale napisał dzieło później, a mowy oskarżycieli, świadkowie i głosowania pojawiają się tylko w słowach Sokratesa. Badacze spierają się, jak bliski jest tekst temu, co naprawdę powiedziano; większość czyta go jako portret nauczyciela pióra Platona, wierny duchowi, a nie dosłowny. Ksenofont, który opuścił Ateny w 401 r. p.n.e., napisał własną, krótszą „Obronę”. W obu tytułach ἀπολογία ma dawne znaczenie: mowa obrończa, a nie przeprosiny.

Dzieło, cytowane według stron Stephanusa (17a–42a), dzieli się na trzy mowy.

• Obrona (17a–35d). Sokrates odpowiada najpierw „pierwszym oskarżycielom”, czyli wieloletnim plotkom, i przypomina Sokratesa z komedii Arystofanesa, który „chodzi po powietrzu” (19c). Opowiada, jak jego przyjaciel Chajrefon zapytał w Delfach, czy ktoś jest mądrzejszy od Sokratesa, a Pytia odpowiedziała, że nikt (21a). Sprawdzając wyrocznię, znajduje ludzi, którzy sądzą, że wiedzą to, czego nie wiedzą; on sam jest mądrzejszy tylko w tym, że nie sądzi, iż wie to, czego nie wie (21d). Przesłuchuje Meletosa, porównuje się do bąka, μύωψ, na wielkim koniu, jakim są Ateny (30e), mówi, że będzie słuchał boga raczej niż sędziów (29d), i opisuje swoje δαιμόνιον, głos, który zawsze go tylko powstrzymuje (31c–d).
• Kontrpropozycja kary (35e–38b). Uznany za winnego zauważa, że gdyby trzydzieści głosów przeszło na drugą stronę, zostałby uniewinniony (36a). Jako „karę” proponuje utrzymanie w πρυτανεῖον (36d), potem grzywnę jednej miny, a w końcu trzydziestu min, za które ręczą Platon, Kriton, Kritobulos i Apollodoros (38b).
• Ostatnie słowa (38c–42a). Skazany na śmierć mówi sędziom, którzy głosowali za uniewinnieniem, że jego znak się nie sprzeciwił, więc śmierć może być dobrem: albo nicością bez snów, albo przeprowadzką duszy w inne miejsce (40a–e).

Najczęściej cytowane zdanie dzieła pada w mowie o karze, gdy Sokrates wyjaśnia, dlaczego nie może po prostu odejść i milczeć. Największym dobrem dla człowieka, mówi, jest codziennie rozmawiać o cnocie, ἀρετή, i o innych sprawach, „o których słyszycie, jak rozmawiam, badając siebie i innych”, ἐμαυτὸν καὶ ἄλλους ἐξετάζοντος, „a życie bez badania nie jest warte, by je człowiek przeżył”: ὁ δὲ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ (38a).

Dwie uwagi pomagają w tłumaczeniu. ἀνεξέταστος to zaprzeczony przymiotnik odczasownikowy od ἐξετάζω, czasownika, którym Sokrates nazywa całą swoją działalność; w 23c bogaci młodzieńcy naśladują go i próbują ἐξετάζειν innych. βιωτός, od βιόω, znaczy „możliwy do przeżycia”, więc „niewarte przeżycia” to trafny przekład. Oba słowa przetrwały. W nowogreckim ανεξέταστοι to na przykład świadkowie jeszcze nieprzesłuchani, a εξετάζω znaczy badać albo przesłuchiwać. Znaczenie „egzaminować ucznia”, jak w εξετάσεις kończących każdy grecki rok szkolny, jest późniejszym zapożyczeniem z francuskiego examen.

Słownictwo procesu to wciąż słownictwo greckiego wymiaru sprawiedliwości, choć kilka słów zmieniło znaczenie. Oskarżyciele Sokratesa to κατήγοροι, a κατήγορος to dziś każdy, kto wnosi oskarżenie przed sądem. O wyroku zdecydowały ψῆφοι, pierwotnie kamyki; ψήφος to dziś po prostu głos, w urnie albo w parlamencie. Sędziowie nazywali się δικασταί; byli to zwykli obywatele wybrani losem. W ostatnich słowach Sokrates celowo nazywa „ὦ ἄνδρες δικασταί” tylko tych, którzy głosowali za jego uniewinnieniem, mówiąc, że tylko ich słusznie tak by nazwał (40a). W nowogreckim δικαστής to zawodowy sędzia.

Dwie zmiany warto znać przy tłumaczeniu. Τὸ ἔγκλημα w 24c to „oskarżenie”; dziś έγκλημα znaczy „przestępstwo”, w znaczeniu wzorowanym na francuskim crime. A καινὰ δαιμόνια z aktu oskarżenia stały się utartym zwrotem: „καινά δαιμόνια” to nowe idee przyjmowane z nieufnością. Samo δαιμόνιο oznacza dziś demona albo szczególny talent, jak w „το δαιμόνιο της φυλής”.