Alegoria jaskini Platona

Platon napisał Państwo w formie rozmowy. W VII księdze Sokrates prosi Glaukona, rodzonego brata Platona, aby wyobraził sobie taką scenę (514a–517a).

• Ludzie mieszkają w podziemnej jaskini, σπήλαιον. Od dzieciństwa są skuci za nogi i szyje, więc mogą patrzeć tylko przed siebie.
• Za nimi, wyżej, płonie ogień. Między ogniem a więźniami biegnie droga z niskim murkiem, jak przegroda w teatrze lalek. Idą nią ludzie, którzy unoszą przedmioty oraz figury ludzi i zwierząt.
• Więźniowie widzą tylko cienie, σκιαί, na tej części jaskini, która jest przed nimi. Gdy któryś z niosących się odezwie, echo zdaje się dochodzić od cienia. Dlatego sądzą, że prawdziwe są tylko cienie.
• Jeden więzień zostaje uwolniony i wywleczony na światło dnia. Światło razi mu oczy. Najpierw widzi cienie, potem odbicia w wodzie, potem same rzeczy, potem nocne niebo, a na końcu słońce.
• Schodzi z powrotem na swoje dawne miejsce. Teraz nie widzi w ciemności, a inni się z niego śmieją. Zabiliby każdego, kto próbowałby ich uwolnić.

„Dziwny obraz” – mówi Glaukon. «ὁμοίους ἡμῖν» – odpowiada Sokrates: „podobni do nas” (515a).

„Alegoria” to nasze słowo. Sokrates nazywa tę opowieść εἰκών, obrazem, i sam ją wyjaśnia (517a–c). Więzienie odpowiada światu, który widzimy wokół siebie, a jego ogień mocy słońca. Wspinaczka to wznoszenie się duszy ku νοητὸς τόπος, obszarowi dostępnemu tylko dla myśli. Dodaje zastrzeżenie: «θεὸς δέ που οἶδεν», bóg wie, czy to prawda (517b).

Ostatnia i najtrudniejsza do zobaczenia jest ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἰδέα, idea Dobra (517b–c). Idee Platona to niezmienne rzeczywistości za rzeczami, które postrzegamy. Dobro, gdy się je zobaczy, trzeba uznać za przyczynę wszystkiego, co słuszne i piękne, a kto ma działać rozumnie, prywatnie czy publicznie, musi je zobaczyć.

Jaskinia zamyka serię trzech obrazów: Słońce i Podzielona Linia poprzedzają ją bezpośrednio w dialogu.

Pierwsze zdanie mówi, że obraz dotyczy naszej natury «παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας», pod względem wychowania i jego braku (514a). Sokrates wyciąga wniosek w 518b–d. Niektórzy twierdzą, że wkładają wiedzę do duszy, jak wzrok do ślepych oczu. On odpowiada, że zdolność uczenia się już tam jest. Wychowanie to sztuka zwracania duszy, περιαγωγή, ku temu, co rzeczywiste.

Potem przychodzi trudne pytanie. Ci, którzy docierają na szczyt, nie chcą wracać, ale założyciele idealnego miasta nie mogą pozwolić im tam zostać (519c–d). Glaukon zarzuca, że to niesprawiedliwe. Sokrates odpowiada, że prawo dba o całe miasto, a nie o jedną grupę, i mówi do nich: «καταβατέον», musicie zejść, każdy po kolei (520c). Wtedy miastem będą rządzić ludzie czuwający, a nie rywale walczący o cienie, «σκιαμαχούντων».

Uczeni wciąż spierają się, dlaczego filozofowie mieliby się zgodzić: Sokrates wielokrotnie mówi, że trzeba ich zmusić do rządzenia, a sporne jest, czy porusza ich sama sprawiedliwość. Tekst nigdzie też nie wspomina o śmierci samego Sokratesa w 399 r. p.n.e., ale wielu czytelników słyszy ją w groźbie z 517a.

Dużą część tej sceny można wciąż opowiedzieć tymi samymi słowami. Το σπήλαιο του Δυρού to nazwa oficjalna; w rozmowie Grecy mówią σπηλιά. Θέατρο σκιών, teatr cieni, to u Greków Karagiozis, choć to widowisko nie ma historycznego związku z obrazem Platona. Lalkarze Platona, θαυματοποιοί (514b), są dziś iluzjonistami. Σκιαμαχία to teraz bezużyteczna walka z wrogiem, którego nie ma.

Το είδωλο to nadal obraz w lustrze, jak εἴδωλα w wodzie w 516a, ale może to być także idol popu. A παιδεία widnieje na drzwiach Υπουργείο Παιδείας, ministerstwa edukacji; «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» było głównym hasłem powstania studenckiego z 1973 roku.