Szkoła i wychowanie w starożytnej Grecji

W Atenach chłopiec nie miał tylko jednego nauczyciela. Miał trzech, a każdy διδάσκαλος (nauczyciel) uczył innego przedmiotu, często w innym miejscu. Rodzice wybierali nauczycieli i im płacili. Żadne prawo nie zmuszało dzieci do chodzenia do szkoły.

Γραμματιστής uczył γράμματα, czyli liter. Uczeń, μαθητής, uczył się czytać, pisać i liczyć. Potem czytał poematy Homera i uczył się na pamięć długich fragmentów. Poematy wychwalały dzielnych bohaterów, a chłopcy mieli stać się do nich podobni.

Κιθαριστής uczył muzyki. Na tym μάθημα (lekcja) chłopcy uczyli się grać na λύρα, czyli lirze, i śpiewać pieśni sławnych poetów. Grecy wierzyli, że rytm i muzyka czynią człowieka spokojnym i dobrze wychowanym.

Παιδοτρίβης był nauczycielem sportu. Na placu do zapasów, w παλαίστρα (palestrze), chłopcy biegali, skakali, rzucali dyskiem i oszczepem oraz walczyli w zapasach. Silne ciało było częścią dobrego wychowania.

Każdego ranka niewolnik prowadził chłopca na lekcje. Nazywano go παιδαγωγός, „ten, który prowadzi dziecko”. Nosił rzeczy chłopca, pilnował, jak się zachowuje, i odprowadzał go do domu. Nie był nauczycielem, ale przebywał z chłopcem przez cały dzień.

Aby ćwiczyć pisanie, uczniowie używali drewnianej tabliczki pokrytej woskiem. Wydrapywali litery w wosku ostrym rylcem. Podgrzanym płaskim końcem wygładzali wosk i tabliczka znów była gotowa do użycia. Książki były długimi zwojami papirusu, które po grecku nazywano βιβλίον.

O szkołach w Atenach wiemy wiele dzięki malowanym naczyniom. Słynna czara malarza Durisa, dziś w muzeum w Berlinie, przedstawia lekcje. Jeden nauczyciel gra na lirze razem z uczniem. Drugi trzyma otwarty zwój z pierwszymi słowami poematu, a chłopiec go recytuje. Trzeci sprawdza pismo na tabliczce ucznia. W kącie siedzi pedagog i czeka.

Szkoła kosztowała, więc najwięcej uczyli się synowie bogatych rodzin. Filozof Platon napisał, że najbogatsi chłopcy zaczynali szkołę najwcześniej i kończyli ją najpóźniej. Wielu biednych chłopców musiało pracować z ojcem w polu albo w warsztacie, więc uczyli się dużo mniej.

Większość dziewcząt nie chodziła do szkoły. Zostawały w domu i uczyły się od matki przędzenia wełny, tkania i prowadzenia domu. W książce pisarza Ksenofonta pewien mężczyzna opowiada, że jego żona nie miała jeszcze piętnastu lat, gdy się pobrali, i że bardzo mało wiedziała o świecie.

W Sparcie było zupełnie inaczej. Tam państwo zabierało każdego chłopca z rodziny, gdy miał siedem lat. Chłopcy mieszkali razem w grupach i ciężko ćwiczyli, aby zostać żołnierzami. Uczyli się posłuszeństwa, siły i znoszenia głodu i zimna. To spartańskie wychowanie nazywa się ἀγωγή (agoge).

Greckie słowo σχολή oznaczało najpierw czas wolny albo odpoczynek. Tylko ci, którzy nie musieli pracować przez cały dzień, mieli czas na naukę. Muzeum w Berlinie tak wyjaśnia czarę Durisa: chłopcy nie uczyli się do zawodu, jak ich opłacani nauczyciele. Uczyli się po to, by jako dorośli dobrze spędzać wolny czas, przy muzyce, poezji i dobrej rozmowie. Później σχολή oznaczała także wykład nauczyciela, a potem grupę uczniów, którzy go słuchali.

Po lekcjach w dzieciństwie niektórzy młodzi mężczyźni chcieli uczyć się dalej. W V wieku p.n.e. nauczyciele zwani sofistami wędrowali od miasta do miasta i za pieniądze uczyli sztuki przemawiania. W IV wieku p.n.e. filozof Platon nauczał w Akademii, parku pod Atenami. W 335 roku p.n.e. jego dawny uczeń Arystoteles otworzył własną szkołę, Likejon. Ich nazwy do dziś służą w wielu językach do nazywania szkół.