Gimnazjon i palestra w starożytnej Grecji

Słowo γυμνάσιον pochodzi od γυμνός, czyli „nagi”. Czasownik γυμνάζω oznaczał najpierw „ćwiczyć nago”. Greccy mężczyźni naprawdę uprawiali sport bez ubrania. Historyk Tukidydes napisał, że ten zwyczaj zapoczątkowali Spartanie. Wcześniej nawet zawodnicy na igrzyskach olimpijskich nosili pas wokół bioder.

Gimnazjon potrzebował dużo miejsca. Miał długą bieżnię i otwarty teren do rzucania dyskiem i ἀκόντιον, czyli oszczepem. Wokół dziedzińców stały kryte przejścia z kolumnami, zwane stoami. Tam sportowcy mogli odpocząć w cieniu albo ćwiczyć, gdy padał deszcz.

Ateny miały trzy wielkie gimnazjony, wszystkie poza murami miasta: Akademię, Likejon i Kynosarges. Każdy z nich był też świętym miejscem, z sanktuarium boga lub herosa.

παλαίστρα była mniejsza. Jej nazwa pochodzi od πάλη, czyli zapasów. Był to kwadratowy dziedziniec wysypany piaskiem, otoczony salami i portykami. Tu chłopcy i mężczyźni ćwiczyli zapasy, boks i skoki. Palestra mogła być częścią gimnazjonu albo osobnym budynkiem w mieście.

Chłopcy uczyli się sportu u trenera, który nazywał się παιδοτρίβης. Trenerzy nosili długi kij i wskazywali nim źle ułożoną rękę albo nogę. Czasem sportowcy poruszali się przy muzyce fletu, bo Grecy lubili ruchy płynne i równe.

Palestrę w Olimpii można zwiedzać do dziś. Zbudowano ją w III wieku p.n.e. Na jej dziedzińcu ćwiczyli zapaśnicy, pięściarze i skoczkowie, a portyki dookoła służyły jako szatnie. Obok leży gimnazjon w Olimpii z II wieku p.n.e. Miał około 220 metrów długości, a przed igrzyskami trenowali w nim biegacze oraz miotacze dysku i oszczepu.

Greccy sportowcy nacierali ciało oliwą z oliwek, czyli ἔλαιον. Nosili ją w małym flakoniku. Na piaszczystym dziedzińcu palestry kurz i pot szybko przyklejały się do natłuszczonej skóry.

Grecy nie mieli mydła. Dlatego po treningu sportowiec brał zakrzywione metalowe narzędzie, στλεγγίς, czyli strygiel. Przesuwał nim po rękach, nogach i plecach, a oliwa schodziła razem z brudem i potem. Potem mył się wodą. Znaleziono wiele brązowych strygli i dziś możesz je zobaczyć w muzeach.

Malarze wazów chętnie pokazywali takie chwile. Na wazach i czarach widzimy młodych sportowców, którzy nalewają oliwę, zeskrobują ją ze skóry albo walczą w zapasach, a trener ich obserwuje. Te obrazy pomagają nam zrozumieć codzienne życie w palestrze.

Gimnazjon nie służył tylko do sportu. Spotykali się tam mężczyźni w każdym wieku, żeby popatrzeć, porozmawiać i usłyszeć nowiny. W V wieku p.n.e. myśliciele i nauczyciele przychodzili do ateńskich gimnazjonów, aby rozmawiać z młodzieżą. W jednej z książek Platona Sokrates wraca z wojny i od razu idzie do palestry, bo wie, że spotka tam przyjaciół.

W IV wieku p.n.e. Platon nauczał w Akademii, a jego uczeń Arystoteles w Likejonie. Oba były gimnazjonami. Później słowo γυμνάσιον mogło też oznaczać szkołę. W epoce hellenistycznej w gimnazjonie kształcono efebów, ἔφηβοι, czyli młodych mężczyzn z miasta.

Wielu Greków uważało, że dobry ἀθλητής powinien ćwiczyć umysł tak samo jak ciało. To jeden z powodów, dla których nazwy Akademia, Liceum i Gimnazjum do dziś oznaczają szkoły w wielu krajach.