Agora w Atenach

Słowo agora (ἀγορά) oznaczało najpierw zgromadzenie ludzi, a potem miejsce, w którym ludzie się zbierali. W Atenach agora była płaskim, otwartym placem między trzema wzgórzami: skałą Akropolu, wzgórzem Areopagu i niskim wzgórzem zwanym Kolonos Agoraios.

Ludzie mieszkali w tym miejscu na długo przed tym, zanim stało się placem. Na początku VI wieku p.n.e., w czasach prawodawcy Solona (Σόλων), stało się przestrzenią publiczną dla wszystkich obywateli. Kamienie graniczne wyznaczały jego brzegi. Jeden z nich, z około 500 roku p.n.e., wciąż nosi swój napis: „Jestem kamieniem granicznym agory”. Po grecku taki kamień to ὅρος.

Przez plac biegła ważna droga, Droga Panatenajska. Co roku szła nią na Akropol wielka procesja, aby uczcić boginię Atenę. Blisko środka placu stał ołtarz Dwunastu Bogów. Ateńczycy uważali go za samo centrum swojego miasta: od niego mierzono odległości do innych miejsc.

Agora była też gwarnym targiem. Sprzedawcy rozkładali towary na placu i w budynkach dookoła. Czasownik ἀγοράζω oznaczał najpierw „spędzać czas na agorze”. Później zaczął znaczyć „kupować na targu”, a potem po prostu „kupować”. Sprzedawać to było πωλέω.

Ktoś musiał pilnować, żeby nikt nie oszukiwał. Ateńczycy losowali dziesięciu nadzorców targu, czyli ἀγορανόμοι: pięciu dla miasta i pięciu dla portu w Pireusie. Filozof Arystoteles pisze, że ich zadaniem było nie dopuszczać do sprzedaży zepsutych lub podrobionych towarów.

Wokół placu stały długie budynki zwane stoami (στοά). Stoa była krytym portykiem: długą halą, otwartą od przodu, z rzędem kolumn. Można tam było znaleźć cień w lecie i schronienie przed deszczem. W niektórych stoach były sklepy. Stoa Środkowa, zbudowana w II wieku p.n.e., służyła głównie handlowi. W latach 159–138 p.n.e. król Attalos II z Pergamonu podarował miastu dużą, dwupiętrową stoę, Stoę Attalosa.

Na agorze demokracja wykonywała swoją codzienną pracę. Wzdłuż jej zachodniej strony stały najważniejsze budynki publiczne:

• Buleuterion (βουλευτήριον): sala obrad Rady Pięciuset, czyli βουλή. Rada przygotowywała nowe prawa, nad którymi potem dyskutowało i głosowało Zgromadzenie wszystkich obywateli.
• Tolos (θόλος): okrągły budynek z około 470 roku p.n.e. Pięćdziesięciu członków Rady, prytanów, pracowało tam jako rodzaj codziennego rządu.
• Pomnik Herosów Eponimicznych: długi cokół z brązowymi posągami dziesięciu herosów, od których imion nazwano dziesięć fyl (plemion) Aten.
• Stoa Królewska (Στοὰ Βασίλειος): siedziba urzędnika odpowiedzialnego za religię i prawa.

Bogowie nigdy nie byli daleko. Na wzgórzu nad placem stoi świątynia Hefajstosa, boga ognia i kowalstwa, oraz Ateny. Zbudowano ją w drugiej połowie V wieku p.n.e. i stoi do dziś. Wiele osób nazywa ją Tezejonem, choć nie była świątynią Tezeusza.

Agora była też miejscem do myślenia i rozmów. Pisarz Ksenofont opowiada, że filozof Sokrates (Σωκράτης) chodził co rano na targ i spędzał dzień tam, gdzie było najwięcej ludzi, rozmawiając z każdym, kto chciał słuchać. Na skraju agory archeolodzy znaleźli dom szewca Szymona, w którym podobno Sokrates spotykał się ze swoimi uczniami.

Około stu lat później filozof Zenon (Ζήνων) z Kition na Cyprze nauczał, przechadzając się tam i z powrotem po Stoi Malowanej (Στοὰ Ποικίλη), nazwanej tak od słynnych malowideł. Jego uczniów nazwano „ludźmi ze stoi”: stoikami.

Agorę zniszczyli częściowo Persowie w 480/79 roku p.n.e., Rzymianie w I wieku p.n.e. i Herulowie, lud z północy, w 267 roku n.e. Później powoli opustoszała, a na niej zbudowano domy. W 1931 roku Amerykańska Szkoła Studiów Klasycznych zaczęła ją odkopywać. Trzeba było zburzyć około 400 nowoczesnych budynków. W latach 1953–56 odbudowano Stoę Attalosa, a dziś mieści się w niej muzeum agory.