Anabaza Ksenofonta: wyprawa Dziesięciu Tysięcy

Grecki tytuł brzmi Κύρου Ἀνάβασις, „wyprawa Cyrusa w górę”. Ἀνάβασις to marsz od wybrzeża w głąb lądu, a dzieło zaczyna się od samego czasownika: gdy Dariusz II umierał, Cyrus „poszedł w górę”, ἀναβαίνει, do ojca (1.1.2). Gdy królem został Artakserkses II, Cyrus postanowił odebrać tron starszemu bratu i pod fałszywymi pretekstami werbował greckich żołnierzy, wielu z nich na Peloponezie (1.1.6).

Ksenofont podaje dokładne liczby. W Kelajnaj Cyrus naliczył około jedenastu tysięcy hoplitów i dwóch tysięcy peltastów (1.2.9); na przeglądzie przed bitwą 10 400 hoplitów i 2500 peltastów (1.7.10). Nazwa „Dziesięć Tysięcy” to liczba zaokrąglona. Liczby, które przekazuje dla armii Króla, 1 200 000 ludzi, nie są wiarygodne i współcześni historycy je odrzucają.

Bitwa rozegrała się w 401 roku p.n.e. na północ od Babilonu. Grecy zwyciężyli na swoim skrzydle, ale Cyrus rzucił się na brata z okrzykiem „Widzę go”, zranił go i zginął (1.8.26–27). Ksenofont nigdy nie nazywa tego miejsca: nazwa Kunaksa występuje tylko u Plutarcha, w Żywocie Artakserksesa.

Bez Cyrusa Grecy utknęli w samym sercu imperium. Satrapa Tissafernes zaprosił ich strategów do siebie, kazał ich pojmać, a lochagów czekających na zewnątrz wycięto (2.5.31–32). Dopiero teraz Ksenofont przedstawia się, w trzeciej osobie: Ateńczyk, który przyszedł „ani jako strateg, ani jako lochag, ani jako żołnierz”, lecz na zaproszenie przyjaciela Proksenosa (3.1.4). Radził się Sokratesa, który posłał go do Delf (3.1.5–7), a w noc rozpaczy przyśnił mu się piorun uderzający w dom ojca (3.1.11). Przed świtem oficerowie wybrali nowych dowódców, a Ksenofont został wybrany w miejsce Proksenosa (3.1.47).

Marsz na północ prowadził przez góry Karduchów i śniegi Armenii. Ksenofont mierzy go w σταθμοί, etapach dziennego marszu, i w παρασάγγαι, perskiej jednostce odległości. Grecy dotarli do morza w Trapezuncie, greckiej kolonii Synopy (4.8.22), a w Kerasuncie liczenie dało 8600 ocalałych (5.3.3). Podsumowanie na końcu, które niektórzy wydawcy uważają za późniejszy dodatek, liczy 215 etapów i 1150 parasang dla ἀνάβασις i κατάβασις, w ciągu roku i trzech miesięcy (7.8.26).

Miejscowy przewodnik obiecał doprowadzić wojsko w ciągu pięciu dni do miejsca, „skąd zobaczą morze” (4.7.20). Piątego dnia dotarli do góry zwanej Θήχης. Gdy straż przednia stanęła na szczycie i ujrzała morze, „podniósł się wielki krzyk”, κραυγὴ πολλὴ ἐγένετο (4.7.21). Ksenofont, przy straży tylnej, sądził, że z przodu atakują nowi wrogowie. Gdy hałas narastał, dosiadł konia i ruszył naprzód z jazdą, „i zaraz słyszą, jak żołnierze krzyczą θάλαττα θάλαττα i podają to dalej” (4.7.24).

• ἀκούουσι βοώντων: praesens historicum oraz ἀκούω z dopełniaczem osób, które się słyszy.
• θάλαττα: attyckie ττ tam, gdzie joński i większość innych dialektów ma σσ (Smyth § 78).
• παρεγγυώντων: hasło przekazywano wzdłuż kolumny, jak też w 4.7.25.

Na szczycie mężczyźni ze łzami obejmowali strategów i lochagów, potem ułożyli z kamieni wielki kopiec, κολωνός, i złożyli na nim w ofierze skóry, kije i zdobyczne tarcze (4.7.25–26). Gdzie leżała góra Teches, wciąż jest przedmiotem sporu: ponieważ z wielu szczytów za Trabzonem widać morze, Tuplin i Brennan (2023) twierdzą, że każda identyfikacja pozostaje domysłem.

Ksenofont, syn Gryllosa, urodził się w attyckim demie Erchia około 430–425 roku p.n.e. O sobie pisze prawie zawsze w trzeciej osobie, jako „Ksenofont Ateńczyk”. W Hellenikach (3.1.2) odsyła tych, którzy chcą poznać wyprawę Cyrusa i powrót nad morze, do relacji „Temistogenesa z Syrakuz”. Już Plutarch odczytywał to jako pseudonim, a wielu badaczy przyjmuje, że Anabaza krążyła najpierw pod tym imieniem, co tłumaczyłoby też zdystansowany głos w trzeciej osobie. To hipoteza, nie fakt; możliwe też, że dzieło ukazywało się księga po księdze.

Dystansu nie należy mylić z bezstronnością. Ksenofont przypisuje sobie długie mowy i najlepsze decyzje, a dalsze księgi odpowiadają na zarzuty stawiane mu w wojsku (5.6–8). Mimo to Anabaza jest ceniona jako źródło historyczne za dokładne odległości i opisy ludów, rzek i wsi w całym imperium perskim. Uczącym się greki łączy jasną attycką prozę z mocną narracją, dlatego jej bitwy, zgromadzenia i scena na górze Teches często trafiają na zajęcia z tłumaczenia.