Wyprawa sycylijska (415–413 p.n.e.)

W 415 p.n.e., w czasie chwiejnego pokoju Nikiasza, posłowie z Egesty (Segesty) w zachodniej Sycylii poprosili Ateny o pomoc przeciw Selinuntyjczykom. Zgromadzenie przegłosowało sześćdziesiąt okrętów pod wodzą trzech strategów: Alkibiadesa, Nikiasza i Lamachosa (Tukidydes 6.8.2). Deklarowanym celem była pomoc Egeście i odbudowa Leontinoi, ale Tukidydes mówi, że najprawdziwszym motywem było panowanie nad całą wyspą (6.6.1). Nikiasz, przeciwnik planu, zażądał znacznie większych sił w nadziei, że zniechęci głosujących. Stało się odwrotnie: «ἔρως ἐνέπεσε τοῖς πᾶσιν», wszystkich ogarnęła namiętność (6.24.3).

Siły, które wyruszyły z Korkiry, liczyły 134 triery (τριήρεις) i 5100 hoplitów (6.43). Żadne greckie miasto, pisze, nie wysłało dotąd samo tak kosztownej i wspaniałej siły (6.31.1). W grece klasycznej στόλος mógł oznaczać wyprawę, ale też flotę; w nowogreckim στόλος to flota. Przed wypłynięciem hermy w Atenach okaleczono jednej nocy (6.27), a podejrzenia padły na Alkibiadesa. Wezwany na proces, uciekł w Turioi (6.61) i doradził Spartanom wysłanie dowódcy do Syrakuz (6.91.4).

Syrakuzy były kolonią Koryntu (6.3.2). W 414 p.n.e. Ateńczycy zajęli wzgórza Epipole i budowali mury, by odciąć miasto: to πολιορκία, oblężenie. Lamachos zginął w walce przy bagnie (6.101.6), więc z trzech dowódców został tylko Nikiasz. Mury były niemal gotowe, gdy przybył Spartanin Gylippos, a Tukidydes mówi, że Syrakuzy były w prawdziwym niebezpieczeństwie (7.2.4). Nikiasz napisał wtedy do Aten: należy odwołać wojsko albo przysłać drugie równie duże, a jego zastąpić z powodu choroby nerek (7.15.1).

Ateny go nie zastąpiły. Wysłały Demostenesa i Eurymedona z około 73 okrętami i prawie 5000 hoplitów (7.42.1), choć wiosną 413 p.n.e. Sparta zaczęła umacniać Dekeleję w Attyce (7.19.1), co Tukidydes zalicza do głównych przyczyn upadku Aten (7.27.3). Nocny atak na Epipole się nie udał (7.43–44), a stratedzy zaczęli szykować odwrót. Wtedy nastąpiło zaćmienie księżyca. Nikiasz, według Tukidydesa zbyt oddany wróżbiarstwu, odmówił nawet rozmowy o odejściu, dopóki nie miną „trzy razy dziewięć dni” (7.50.4). Katalog historycznych zaćmień NASA podaje całkowite zaćmienie księżyca 28 sierpnia 413 p.n.e., z adnotacją o oblężeniu Syrakuz. Wiele innych opracowań podaje 27 sierpnia.

Syrakuzańczycy zamknęli wejście do Wielkiego Portu zakotwiczonymi statkami (7.59.3). Ateńczycy próbowali się przebić i przegrali ναυμαχία, bitwę morską, na oczach swojego wojska na brzegu (7.70–71). Odeszli lądem, według liczby Tukidydesa nie mniej niż 40 000 ludzi (7.75.5), porzucając chorych i rannych. Nad rzeką Asynaros ludzie ginęli w wodzie, wciąż próbując pić (7.84). Nikiasz poddał się Gylipposowi (7.85.1); jego i Demostenesa zabito wbrew woli Gylipposa (7.86.2).

Pozostałych jeńców sprowadzono «ἐς τὰς λιθοτομίας», do kamieniołomów (7.86.2); Diodor nazywa je λατομίαι (13.19.4). Tukidydes opisuje przepełniony, pozbawiony dachu dół, skwarne dni i zimne jesienne noce oraz zmarłych złożonych w stosy wśród żywych. Każdy dostawał dziennie jedną κοτύλη (mała miara) wody i dwie zboża, przez osiem miesięcy (7.87.1–2). Po około siedemdziesięciu dniach sprzedano wszystkich oprócz Ateńczyków oraz Greków z Sycylii i Italii (7.87.3). Podaje co najmniej 7000 jeńców i przyznaje, że dokładne policzenie jest trudne (7.87.4); u Diodora jest 7000 pojmanych i 18 000 zabitych (13.19.2). Plutarch mówi, że większość Ateńczyków zmarła w kamieniołomach, i podaje jako pogłoskę, że niektórzy ocaleli dzięki recytowaniu Eurypidesa (Nikiasz 29). Tukidydes nie nazywa kamieniołomu: Livius wskazuje Latomia dei Cappuccini, a pewna sycylijska strona edukacyjna po prostu kamieniołomy parku Neapolis.

Tukidydes nazywa to największym wydarzeniem wojny, chwalebnym dla zwycięzców i zgubnym dla pokonanych: «ὀλίγοι ἀπὸ πολλῶν», nieliczni z wielu wrócili do domu (7.87.5–6). W Atenach najpierw nie wierzono wieści, potem zwrócono się przeciw mówcom i wróżbitom, którzy zachęcali do wyprawy, choć samemu się za nią głosowało (8.1.1). Brakowało okrętów, pieniędzy i załóg, a podlegli sprzymierzeńcy byli gotowi do buntu (8.1.2, 8.2.2). Sparta zawarła układ z królem perskim (8.18). Mimo to Ateny walczyły aż do kapitulacji w 404 p.n.e.

Dlaczego się nie udała? Tukidydes wydaje osąd w 2.65.11: wyprawa była nie tyle błędem w ocenie wroga, ile winą tych, którzy zostali w domu, a których prywatne spory o przywództwo nad ludem pozbawiły wojsko należytego wsparcia. Jednak jego narracja podkreśla też zwłokę Nikiasza (7.42.3) i zaćmienie (7.50.4), a Ateny istotnie wysłały drugą armię (7.42.1). H. D. Westlake (1958) zauważa, że niejasne sformułowanie 2.65.11 podzieliło współczesnych badaczy. Odpowiedź egzaminacyjna powinna zacytować ten fragment i sprawdzić go na księgach 6 i 7, zamiast uznawać za rozstrzygnięty.