Religia starożytnych Greków: świątynie, kapłani i ofiary

Grecy nie mieli jednego boga. Mieli ich wielu, a każdy bóg opiekował się czymś innym. Zeus był królem bogów, Atena chroniła miasto Ateny, a Posejdon panował nad morzem. Ludzie wierzyli, że bogowie mogą im pomóc albo ich ukarać. Dlatego starali się zadowolić bogów modlitwami i darami.

Każdy bóg miał święte miejsca. Święte miejsce nazywało się ἱερόν, czyli sanktuarium. Był to otwarty teren, który należał do boga. W środku zwykle stały świątynia i ołtarz. Dookoła stały dary wiernych, zwane wotami: posągi i kamienne płyty z napisami. Niektóre miasta budowały też małe budynki, skarbczyki, aby bezpiecznie przechowywać cenne dary. Słynnym sanktuarium było sanktuarium Apollina w Delfach, ale każde miasto miało swoje święte miejsca.

Najpiękniejszym budynkiem w sanktuarium była świątynia, ναός. Ale grecka świątynia nie była miejscem, do którego ludzie wchodzili, żeby razem się modlić. Była domem boga, a jej głównym zadaniem było przechowywanie posągu boga.

Najbardziej znaną świątynią jest Partenon na Akropolu w Atenach. Ateńczycy zbudowali go dla swojej bogini Ateny w latach 447–438 p.n.e. W środku stał ogromny posąg Ateny ze złota i kości słoniowej, dzieło rzeźbiarza Fidiasza. Niedaleko, w innej świątyni, Erechtejonie, przechowywano stary drewniany posąg Ateny. Był on w centrum największego święta miasta, Panatenajów. Wiele wieków później sam Partenon stał się chrześcijańskim kościołem.

Gdzie więc modlili się ludzie? Na zewnątrz! Ołtarz, βωμός, stał pod gołym niebem przed wejściem do świątyni, aby posąg boga mógł go „widzieć” ze środka. Tam odbywały się obrzędy, pod niebem.

Najważniejszym aktem kultu była θυσία, czyli ofiara. Często na ołtarzu zabijano zwierzę, na przykład wołu. Części, których nie można było zjeść, takie jak kości, palono na ołtarzu dla bogów, a dym unosił się do nieba. Mięso gotowano i dzielono między ludzi, więc ofiara była też wielkim wspólnym posiłkiem.

Grecy opowiadali mit, który to wyjaśniał. Poeta Hezjod mówi, że sprytny tytan Prometeusz próbował kiedyś oszukać Zeusa. Pokroił wołu. Dobre mięso ukrył w żołądku zwierzęcia, a białe kości przykrył błyszczącym tłuszczem. Zeus wziął tłuszcz i znalazł pod nim tylko kości. Dlatego, mówi Hezjod, ludzie palą dla bogów białe kości na swoich ołtarzach.

Nie każda ofiara była krwawa. Ludzie dawali też owoce, kwiaty, miód, mleko i oliwę. Wylewali wino lub miód na ołtarz albo na ziemię. Nazywało się to σπονδή, czyli libacja.

Każde sanktuarium miało kapłana, ἱερεύς, albo kapłankę, ἱέρεια. Opiekowali się domem boga i prowadzili obrzędy. W starożytnej grece ἱερεύς znaczyło najpierw „ten, kto składa ofiarę”. Kobiety były bardzo ważne w religii greckiej, a wielu boginiom służyły kapłanki.

W Atenach jedna z najwyższych funkcji religijnych należała do kobiety: kapłanki Ateny Polias, bogini, która chroniła miasto. Pochodziła ze starego ateńskiego rodu. Jedna z tych kapłanek, Lizymache, służyła bogini przez 64 lata, a na Akropolu stał jej posąg.

Religia była też radością. ἑορτή, czyli święto, gromadziło całe miasto, aby uczcić boga. Dziś to słowo żyje jako γιορτή, czyli święto albo imieniny. Wiele innych słów ze świątyni żyje też w greckich cerkwiach: ιερέας to duchowny, ιερό to święta przestrzeń za ścianą z ikonami, a βωμός może oznaczać ołtarz, czyli świętą mensę cerkwi.