Wojna peloponeska (431–404 p.n.e.)

Po wojnach perskich Ateny stały się bardzo bogate i potężne. Miały największą flotę, στόλος, w Grecji, a wiele miast na wyspach i wybrzeżach płaciło im pieniądze jako sojusznicy. Sparta, na południu Grecji, miała najlepszych żołnierzy na lądzie i przewodziła własnej grupie sojuszników na Peloponezie. Każde z miast bało się drugiego.

W 431 roku p.n.e. zaczęła się wojna. Nazywa się peloponeska, bo Ateny walczyły przeciw Sparcie i jej sojusznikom z Peloponezu. Trwała 27 lat, z przerwą kilku lat niepewnego pokoju, εἰρήνη. Niemal każdego lata armia spartańska wkraczała na wieś wokół Aten i paliła pola. Ateńczycy pozostawali bezpieczni za Długimi Murami i wysyłali okręty, by atakowały wybrzeża wroga.

Wydarzyło się wiele strasznych rzeczy: choroba zabiła wielu Ateńczyków, miasta były oblegane, a ogromna armia ateńska przepadła na Sycylii. W 404 roku p.n.e. głodujące Ateny, pozbawione okrętów, poddały się Sparcie.

Historyk Tukidydes, Ateńczyk, który przeżył całą wojnę, oddziela spory podawane otwarcie jako powody od prawdziwej przyczyny. Spory dotyczyły Koryntu i jego dawnej kolonii Korkyry, miasta Potidaja na północy oraz ateńskiej uchwały, która odcinała Megarę od rynków imperium. Lecz najprawdziwszą przyczyną, pisze (1.23.6), był wzrost potęgi Aten i strach, jaki wzbudził w Lacedemonie, czyli w Sparcie. Wojna zerwała pokój trzydziestoletni, zawarty przez obie strony około czternastu lat wcześniej.

Perykles, czołowy strateg, στρατηγός, Aten, miał plan: unikać bitew na lądzie, sprowadzić ludność wiejską za mury, polegać na flocie i nie podbijać niczego nowego (Tukidydes 2.65.7). Jednak w 430 roku p.n.e. w przeludnionym mieście wybuchła śmiertelna epidemia, λοιμός, zwykle nazywany zarazą ateńską (2.47). Lekarze nie mogli nic zrobić, a wielu z nich samych zmarło. Perykles zmarł w 429 roku p.n.e., dwa lata i sześć miesięcy po wybuchu wojny (2.65.6).

Po Peryklesie, mówi Tukidydes, przywódcy Aten byli „bardziej sobie równi” i, ponieważ każdy chciał pierwszego miejsca, oddali sprawy państwa zachciankom tłumu (2.65.10). Najbardziej znanym z nich był Kleon. W 427 roku p.n.e., po buncie Mityleny na wyspie Lesbos, przekonał zgromadzenie, by przegłosowało śmierć wszystkich jej mężczyzn; następnego dnia Ateńczycy zmienili zdanie i wysłali drugi okręt, który zdążył w ostatniej chwili. Tukidydes nazywa go „najgwałtowniejszym z Ateńczyków” (3.36.6).

W 425 roku p.n.e. Ateńczycy uwięzili spartańskich żołnierzy na wyspie Sfakteria koło Pylos. Tu Tukidydes (4.21.3) przedstawia Kleona jako ἀνὴρ δημαγωγός, przywódcę ludu, najbardziej przekonującego dla tłumu. Kleon obiecał sprowadzić Spartan w ciągu dwudziestu dni i dotrzymał słowa. Rok później, w komedii Rycerze (424 p.n.e.), Arystofanes wyśmiał ledwie zamaskowanego Kleona i żartował, że δημαγωγία nie jest już zajęciem dla wykształconych i uczciwych ludzi.

W 422 roku p.n.e. zarówno Kleon, jak i spartański wódz Brazydas zginęli w bitwie pod Amfipolis (5.10). Bez nich obie strony zawarły w 421 roku p.n.e. pokój Nikiasza. Tukidydes mimo to liczy wszystko jako jedną wojnę trwającą 27 lat (5.26).

Pokój nie przetrwał. W 416 roku p.n.e. Ateny obległy małą wyspę Melos, która chciała pozostać neutralna, a po jej kapitulacji zabiły mężczyzn i sprzedały w niewolę kobiety i dzieci; Tukidydes przedstawia rozmowy przed oblężeniem, πολιορκία, jako słynny dialog melijski (5.84–116). W 415 roku p.n.e. Ateny wysłały wielką wyprawę przeciw Syrakuzom na Sycylii. Do 413 roku p.n.e. zakończyła się ona całkowitą klęską: co najmniej 7000 jeńców trzymano w kamieniołomach, a „z wielu niewielu wróciło do domu” (7.87).

W tym samym roku Sparta zbudowała fort w Dekelei w Attyce, w zasięgu wzroku Aten, i trzymała tam wojsko przez cały rok (7.19). Persja, dawny wróg, płaciła teraz za spartańską flotę za pośrednictwem Cyrusa, syna króla (2.65.12). W 405 roku p.n.e. spartański admirał Lizander zaskoczył ateńskie okręty na plaży pod Ajgospotamoj i zdobył niemal wszystkie (Ksenofont, Historia grecka 2.1.28).

Oblężone i głodujące Ateny poddały się w 404 roku p.n.e. Musiały zburzyć Długie Mury i mury Pireusu i zachować tylko dwanaście okrętów (Historia grecka 2.2.20). Sparta ustanowiła rządy Trzydziestu, zapamiętanych jako Trzydziestu Tyranów, lecz demokracja powróciła w 403 roku p.n.e.