Masalia: si e themeluan grekët Marsejën

Rreth 2 600 vjet më parë, grekët nuk jetonin vetëm në Greqi. Shumë prej tyre jetonin në bregun e Azisë së Vogël, në Turqinë e sotme. Një nga qytetet e tyre ishte Φώκαια (Fokea). Sot është qyteti i vogël Foça.

Banorët e Fokesë ishin detarë të shkëlqyer. Historiani Herodoti thotë se ata ishin grekët e parë që bënë udhëtime të gjata me det. Nuk përdornin anije ngarkese të ngadalta e të rrumbullakëta, por anije të shpejta me pesëdhjetë rrema. Lundronin larg drejt perëndimit, deri në Itali dhe Spanjë.

Rreth vitit 600 p.e.s., një grup fokeasish arriti në bregun jugor të Francës së sotme, në lindje të lumit Rona. Gjetën një gji të mbrojtur, që grekët e quanin Lakidon. Pranë tij ndërtuan një qytet të ri grek dhe e quajtën Μασσαλία (Masalia). Një qytet i tillë, i themeluar nga grekët larg atdheut, ishte një ἀποικία (apoikia), domethënë një koloni. Ishte një polis i ri, me ligjet dhe perënditë e veta. Masalia është Marseja e sotme, që shpesh quhet qyteti më i vjetër i Francës.

Shkrimtarët e lashtë tregonin një histori dashurie për themelimin e Masalias. Ka dy versione, dhe emrat në to janë të ndryshëm.

Sipas Justinit, një shkrimtari të kohës romake, dy kapitenë grekë, Simosi dhe Protisi, arritën në vendin e një populli vendas, segobrigëve. Mbreti i tyre, Nani, po shtronte një gosti. E bija, Gjiptisa, duhej të zgjidhte burrë. Ajo do t’i jepte ujë burrit që donte. Kaloi pranë gjithë burrave vendas dhe ia zgjati ujin grekut Protis. Kështu Protisi u martua me Gjiptisën, dhe mbreti u dha grekëve tokë për të ndërtuar qytetin e tyre.

Filozofi grek Aristoteli e tregonte historinë pak ndryshe. Në versionin e tij, greku quhej Euksen dhe vajza Peta. Ajo i dha një kupë verë të përzier me ujë. Djali i tyre quhej Protis.

A është e vërtetë historia? Nuk mund të jemi të sigurt. Por na tregon diçka të rëndësishme: grekët kishin nevojë për miqësinë e njerëzve që jetonin tashmë atje.

Masalia u rrit rreth portit të saj, λιμήν (limen). Gjeografi grek Straboni shkroi se porti ndodhej rrëzë një shkëmbi në formë teatri. Në kodrën sipër tij, banorët ndërtuan tempuj për Artemidën e Efesit dhe për Apollonin.

Masalia u bë një qytet i pasur tregtar. ἔμποροι (emporoi), tregtarët e saj, ngarkonin πλοῖα (ploia), anijet e tyre, dhe lundronin përgjatë brigjeve. Vera, οἶνος (oinos), ishte një nga mallrat e tyre të rëndësishme. Qyteti priste monedhat e veta prej argjendi me fytyrat e Artemidës dhe të Apollonit. Themeloi gjithashtu vendbanime të reja tregtare në Spanjë, në Korsikë dhe në bregun e Francës, për shembull në Antib dhe Agd. Nga fundi i shekullit IV p.e.s., një eksplorues nga Masalia, Pitea, lundroi deri në Britani.

Justini shkruan gjithashtu se popujt fqinjë të Masalias mësuan shumë nga grekët: të punonin arat, të ndërtonin mure rreth qyteteve, të krasitnin ἄμπελος (ampelos), hardhinë, dhe të mbillnin ἐλαία (elaia), ullirin. Kështu e shihte një shkrimtar i lashtë, prandaj historianët e lexojnë me kujdes.

Masalia mbeti për një kohë të gjatë qytet grek i lirë, dhe ishte mike e Romës. Por në vitin 49 p.e.s. mbajti anën e Pompeut në një luftë civile romake. Jul Cezari e rrethoi qytetin, dhe ai u detyrua të hapte portat. Edhe nën sundimin romak, qyteti e ruajti gjuhën greke deri rreth shekullit V të e.s.

Edhe sot mund ta gjesh të kaluarën greke në Marsejë. Porti i Vjetër, Vieux-Port, është Lakidoni i detarëve të parë grekë. Pranë tij, në Kopshtin e Gërmadhave (Jardin des Vestiges), vizitorët ecin mes gurëve të portit të lashtë, që i gjetën arkeologët. Dhe në greqisht qyteti e ka ruajtur emrin e vjetër: grekët ende e quajnë Marsejën Μασσαλία.

Në vitin 2024 Marseja priti një mysafir të veçantë nga Greqia: flakën olimpike. Ajo nuk erdhi me aeroplan. Si grekët e parë, erdhi nga deti.