Massalia: hoe Grieken Marseille stichtten

Ongeveer 2600 jaar geleden woonden Grieken niet alleen in Griekenland. Veel Grieken woonden aan de kust van Klein-Azië, in het huidige Turkije. Een van hun steden was Φώκαια (Phocaea). Nu is het het stadje Foça.

De mensen van Phocaea waren geweldige zeelui. De geschiedschrijver Herodotos zegt dat zij de eerste Grieken waren die lange zeereizen maakten. Ze gebruikten geen trage, ronde vrachtschepen, maar snelle schepen met vijftig roeiriemen. Ze zeilden ver naar het westen, tot Italië en Spanje.

Rond 600 v.Chr. kwam een groep Phocaeërs aan op de zuidkust van het huidige Frankrijk, ten oosten van de Rhône. Ze vonden een beschutte baai, die de Grieken de Lakydon noemden. Daarnaast bouwden ze een nieuwe Griekse stad en noemden die Μασσαλία (Massalia). Zo'n stad, door Grieken ver van huis gesticht, was een ἀποικία (apoikia), een kolonie. Het was een nieuwe polis, met eigen wetten en eigen goden. Massalia is het huidige Marseille, vaak de oudste stad van Frankrijk genoemd.

Schrijvers uit de oudheid vertelden een liefdesverhaal over de stichting van Massalia. Er zijn twee versies, en de namen erin zijn verschillend.

In de versie van Justinus, een schrijver uit de Romeinse tijd, kwamen twee Griekse kapiteins, Simos en Protis, in het land van een plaatselijk volk, de Segobrigiërs. Hun koning Nannus hield een feest. Zijn dochter Gyptis moest een man kiezen. Ze zou water geven aan de man die ze wilde. Ze liep langs alle mannen uit de streek en gaf het water aan de Griek Protis. Zo trouwde Protis met Gyptis, en de koning gaf de Grieken land om hun stad te bouwen.

De Griekse filosoof Aristoteles vertelde het verhaal een beetje anders. In zijn versie heette de Griek Euxenos en het meisje Petta. Ze gaf hem een beker wijn gemengd met water. Hun zoon heette Protis.

Is het verhaal waar? Dat weten we niet zeker. Maar het vertelt ons iets belangrijks: de Grieken hadden de vriendschap nodig van de mensen die er al woonden.

Massalia groeide rond zijn λιμήν (limen), zijn haven. De Griekse aardrijkskundige Strabo schreef dat de haven lag aan de voet van een rots in de vorm van een theater. Op de heuvel erboven bouwden de inwoners tempels voor Artemis van Efeze en voor Apollo.

Massalia werd een rijke handelsstad. Haar ἔμποροι (emporoi), de kooplieden, laadden hun πλοῖα (ploia), hun schepen, en voeren langs de kusten. Wijn, οἶνος (oinos), was een van hun belangrijke goederen. De stad sloeg eigen zilveren munten met de gezichten van Artemis en Apollo. Ze stichtte ook nieuwe handelsplaatsen in Spanje, op Corsica en aan de kust van Frankrijk, bijvoorbeeld in Antibes en Agde. Tegen het einde van de 4e eeuw v.Chr. zeilde een ontdekkingsreiziger uit Massalia, Pytheas, helemaal naar Brittannië.

Justinus schrijft ook dat de buurvolken van Massalia veel leerden van de Grieken: hun velden bewerken, muren rond hun steden bouwen, de ἄμπελος (ampelos), de wijnstok, snoeien en de ἐλαία (elaia), de olijfboom, planten. Zo zag één schrijver uit de oudheid het, dus historici lezen dit voorzichtig.

Massalia bleef lang een vrije Griekse stad, en was bevriend met Rome. Maar in 49 v.Chr. koos de stad de kant van Pompeius in een Romeinse burgeroorlog. Julius Caesar belegerde de stad, en die moest haar poorten openen. Zelfs onder Romeins bestuur hield de stad de Griekse taal, tot ongeveer de 5e eeuw n.Chr.

Je kunt het Griekse verleden nog steeds vinden in Marseille. De Oude Haven, de Vieux-Port, is de Lakydon van de eerste Griekse zeelui. Vlakbij, in de Jardin des Vestiges, lopen bezoekers tussen de stenen van de oude haven, die archeologen hebben opgegraven. En in het Grieks heeft de stad haar oude naam gehouden: Grieken noemen Marseille nog altijd Μασσαλία.

In 2024 verwelkomde Marseille een bijzondere bezoeker uit Griekenland: de olympische vlam. Die kwam niet met het vliegtuig. Net als de eerste Grieken kwam hij over zee.