Massalia: Marsilya'yı kuran Fokaialı Yunanlar

Yaklaşık 2.600 yıl önce Yunanlar yalnızca Yunanistan'da yaşamıyordu. Birçoğu Küçük Asya kıyılarında, bugünkü Türkiye'de yaşıyordu. Kentlerinden biri Φώκαια (Fokaia) idi. Bugün burası İzmir yakınlarındaki küçük Foça kasabasıdır.

Fokaialılar çok iyi denizcilerdi. Tarihçi Herodotos, uzun deniz yolculukları yapan ilk Yunanların onlar olduğunu söyler. Yavaş, yuvarlak yük gemileri kullanmazlardı; elli kürekli hızlı gemiler kullanırlardı. Batıya doğru çok uzaklara, İtalya'ya ve İspanya'ya kadar giderlerdi.

MÖ 600 civarında bir grup Fokaialı, bugünkü Fransa'nın güney kıyısına, Rhône Nehri'nin doğusuna vardı. Yunanların Lakydon dediği korunaklı bir koy buldular. Onun yanında yeni bir Yunan kenti kurdular ve adını Μασσαλία (Massalia) koydular. Yunanların yurtlarından uzakta kurdukları böyle bir kent bir ἀποικία (apoikia), yani bir koloniydi. Kendi yasaları ve kendi tanrıları olan yeni bir polisti. Massalia bugünkü Marsilya'dır ve sık sık Fransa'nın en eski kenti olarak anılır.

Antik yazarlar Massalia'nın kuruluşu hakkında bir aşk hikâyesi anlatırdı. Hikâyenin iki farklı anlatımı vardır ve içlerindeki adlar farklıdır.

Roma döneminden bir yazar olan Justinus'un anlatımına göre, iki Yunan kaptan, Simos ve Protis, yerli bir halkın, Segobrigilerin ülkesine geldi. Kralları Nannus bir şölen veriyordu. Kızı Gyptis bir koca seçecekti. İstediği adama su verecekti. Yerli erkeklerin hepsinin önünden geçti ve suyu Yunan Protis'e uzattı. Böylece Protis Gyptis ile evlendi ve kral Yunanlara kentlerini kurmaları için toprak verdi.

Yunan filozof Aristoteles hikâyeyi biraz farklı anlatırdı. Onun anlatımında Yunanın adı Euksenos, kızın adı ise Petta idi. Kız ona suyla karıştırılmış bir kupa şarap verdi. Oğullarının adı Protis'ti.

Hikâye gerçek mi? Bundan emin olamayız. Ama bize önemli bir şey söyler: Yunanların, orada zaten yaşayan insanların dostluğuna ihtiyacı vardı.

Massalia, λιμήν (limen) denilen limanının çevresinde büyüdü. Yunan coğrafyacı Strabon, limanın tiyatro biçimli bir kayanın eteğinde olduğunu yazdı. Kentliler, yukarıdaki tepeye Efesli Artemis ve Apollon için tapınaklar yaptılar.

Massalia zengin bir ticaret kenti oldu. Onun ἔμποροι (emporoi) denilen tüccarları, πλοῖα (ploia) denilen gemilerine yük doldurur ve kıyılar boyunca yol alırlardı. Şarap, yani οἶνος (oinos), önemli mallarından biriydi. Kent, üzerinde Artemis ve Apollon'un yüzleri olan kendi gümüş sikkelerini bastı. İspanya'da, Korsika'da ve Fransa kıyısında, örneğin Antibes ve Agde'de, yeni ticaret yerleri de kurdu. MÖ 4. yüzyılın sonlarına doğru Massalialı kâşif Pytheas, Britanya'ya kadar yelken açtı.

Justinus ayrıca, Massalia'nın komşusu olan halkların Yunanlardan çok şey öğrendiğini yazar: tarlalarını işlemeyi, kentlerinin çevresine sur yapmayı, ἄμπελος (ampelos) denilen asmayı budamayı ve ἐλαία (elaia) denilen zeytin ağacını dikmeyi. Bu, tek bir antik yazarın görüşüdür, bu yüzden tarihçiler onu dikkatle okur.

Massalia uzun süre özgür bir Yunan kenti olarak kaldı ve Roma'nın dostuydu. Ama MÖ 49'da bir Roma iç savaşında Pompeius'un tarafını tuttu. Julius Caesar kenti kuşattı ve kent kapılarını açmak zorunda kaldı. Roma yönetimi altında bile kent, yaklaşık MS 5. yüzyıla kadar Yunancayı korudu.

Bugün bile Marsilya'da Yunan geçmişini bulabilirsin. Eski Liman, yani Vieux-Port, ilk Yunan denizcilerin Lakydon'udur. Hemen yakınındaki Jardin des Vestiges'de ziyaretçiler, arkeologların bulduğu antik limanın taşları arasında yürür. Kent, Yunancada eski adını da korumuştur: Yunanlar Marsilya'ya hâlâ Μασσαλία der.

2024'te Marsilya, Yunanistan'dan özel bir konuğu karşıladı: olimpiyat ateşini. Ateş uçakla gelmedi. İlk Yunanlar gibi denizden geldi.