Μασσαλία: η ελληνική αποικία στη Γαλλία

Πριν από περίπου 2.600 χρόνια, οι Έλληνες δεν ζούσαν μόνο στην Ελλάδα. Πολλοί ζούσαν στις ακτές της Μικράς Ασίας, στη σημερινή Τουρκία. Μία από τις πόλεις τους ήταν η Φώκαια. Σήμερα είναι η μικρή πόλη Φότσα.

Οι Φωκαείς ήταν σπουδαίοι ναυτικοί. Ο ιστορικός Ηρόδοτος λέει ότι ήταν οι πρώτοι Έλληνες που έκαναν μεγάλα ταξίδια στη θάλασσα. Δεν χρησιμοποιούσαν αργά, στρογγυλά φορτηγά πλοία. Χρησιμοποιούσαν γρήγορα πλοία με πενήντα κουπιά. Ταξίδευαν μακριά προς τη δύση, ως την Ιταλία και την Ισπανία.

Γύρω στο 600 π.Χ., μια ομάδα Φωκαέων έφτασε στη νότια ακτή της σημερινής Γαλλίας, ανατολικά από τον ποταμό Ροδανό. Βρήκαν έναν ασφαλή κόλπο, που οι Έλληνες τον έλεγαν Λακύδωνα. Δίπλα του έχτισαν μια νέα ελληνική πόλη και την ονόμασαν Μασσαλία. Μια τέτοια πόλη, που την ίδρυαν Έλληνες μακριά από την πατρίδα τους, ήταν μια αποικία. Ήταν μια νέα πόλη-κράτος, με δικούς της νόμους και δικούς της θεούς. Η αρχαία Μασσαλία είναι η σημερινή Μασσαλία (Marseille), που συχνά τη λένε την πιο παλιά πόλη της Γαλλίας.

Οι αρχαίοι συγγραφείς έλεγαν μια ιστορία αγάπης για την ίδρυση της Μασσαλίας. Υπάρχουν δύο εκδοχές, και τα ονόματα σε αυτές είναι διαφορετικά.

Στην εκδοχή του Ιουστίνου, ενός συγγραφέα της ρωμαϊκής εποχής, δύο Έλληνες καπετάνιοι, ο Σίμος και ο Πρώτις, έφτασαν στη χώρα ενός ντόπιου λαού, των Σεγοβριγίων. Ο βασιλιάς τους, ο Νάννος, έκανε μια γιορτή. Η κόρη του η Γύπτις έπρεπε να διαλέξει άντρα. Θα έδινε νερό στον άντρα που ήθελε. Πέρασε δίπλα από όλους τους ντόπιους και έδωσε το νερό στον Έλληνα, τον Πρώτι. Έτσι ο Πρώτις παντρεύτηκε τη Γύπτιδα, και ο βασιλιάς έδωσε στους Έλληνες γη για να χτίσουν την πόλη τους.

Ο Έλληνας φιλόσοφος Αριστοτέλης έλεγε την ιστορία λίγο διαφορετικά. Στη δική του εκδοχή, ο Έλληνας λεγόταν Εύξενος και η κοπέλα λεγόταν Πέττα. Του έδωσε ένα ποτήρι κρασί ανακατεμένο με νερό. Ο γιος τους λεγόταν Πρώτις.

Είναι αληθινή η ιστορία; Δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι. Μας λέει όμως κάτι σημαντικό: οι Έλληνες χρειάζονταν τη φιλία των ανθρώπων που ζούσαν ήδη εκεί.

Η Μασσαλία μεγάλωσε γύρω από το λιμάνι της. Ο Έλληνας γεωγράφος Στράβων έγραψε ότι το λιμάνι βρισκόταν στα πόδια ενός βράχου που έμοιαζε με θέατρο. Στον λόφο από πάνω, οι Μασσαλιώτες έχτισαν ναούς για την Άρτεμη της Εφέσου και για τον Απόλλωνα.

Η Μασσαλία έγινε μια πλούσια πόλη του εμπορίου. Οι έμποροί της φόρτωναν τα πλοία τους και ταξίδευαν κατά μήκος των ακτών. Το κρασί ήταν ένα από τα σημαντικά προϊόντα τους. Η πόλη έκοβε δικά της ασημένια νομίσματα με τα πρόσωπα της Άρτεμης και του Απόλλωνα. Ίδρυσε επίσης νέες εμπορικές πόλεις στην Ισπανία, στην Κορσική και στις ακτές της Γαλλίας, για παράδειγμα στην Αντίμπ και στην Αγκντ. Προς το τέλος του 4ου αιώνα π.Χ., ένας εξερευνητής από τη Μασσαλία, ο Πυθέας, ταξίδεψε ως τη Βρετανία.

Ο Ιουστίνος γράφει επίσης ότι οι γείτονες της Μασσαλίας έμαθαν πολλά από τους Έλληνες: να καλλιεργούν τα χωράφια τους, να χτίζουν τείχη γύρω από τις πόλεις τους, να κλαδεύουν το αμπέλι και να φυτεύουν την ελιά. Έτσι το είδε ένας αρχαίος συγγραφέας, γι' αυτό οι ιστορικοί το διαβάζουν με προσοχή.

Η Μασσαλία έμεινε για πολύ καιρό ελεύθερη ελληνική πόλη, και ήταν φίλη της Ρώμης. Όμως το 49 π.Χ. πήρε το μέρος του Πομπήιου σε έναν ρωμαϊκό εμφύλιο πόλεμο. Ο Ιούλιος Καίσαρας πολιόρκησε την πόλη, και εκείνη αναγκάστηκε να ανοίξει τις πύλες της. Ακόμα και κάτω από τους Ρωμαίους, η πόλη κράτησε την ελληνική γλώσσα ως τον 5ο αιώνα μ.Χ. περίπου.

Μπορείς ακόμα να βρεις το ελληνικό παρελθόν στη Μασσαλία σήμερα. Το Παλιό Λιμάνι, το Vieux-Port, είναι ο Λακύδωνας των πρώτων Ελλήνων ναυτικών. Κοντά του, στον Κήπο των Αρχαιοτήτων (Jardin des Vestiges), οι επισκέπτες περπατούν ανάμεσα στις πέτρες του αρχαίου λιμανιού, που βρήκαν οι αρχαιολόγοι. Και η πόλη κράτησε στα ελληνικά το παλιό της όνομα: οι Έλληνες λένε ακόμα τη Marseille Μασσαλία.

Το 2024, η Μασσαλία υποδέχτηκε έναν ξεχωριστό επισκέπτη από την Ελλάδα: την ολυμπιακή φλόγα. Δεν ήρθε με αεροπλάνο. Όπως οι πρώτοι Έλληνες, ήρθε από τη θάλασσα.