Siedem cudów świata starożytnego

Dawno temu greccy podróżnicy chętnie odwiedzali niezwykłe budowle i dzieła sztuki i spisywali listy najlepszych z nich. Najstarsza lista, jaką znamy, jest zapisana na kawałku papirusu, rodzaju starożytnego papieru, z II wieku p.n.e. Wymienia siedem θεάματα, rzeczy do zobaczenia: dzieł, które trzeba zobaczyć na własne oczy.

Późniejsi pisarze nazwali je θαύματα, cudami. Θαῦμα to coś tak wspaniałego, że patrzysz na to ze zdumieniem. Liczba zawsze wynosiła ἑπτά, siedem, ale lista nie zawsze była taka sama. Na pierwszych listach był τεῖχος, wielki mur miasta Babilon. Dużo później, w VI wieku n.e., jego miejsce zajęła latarnia morska w Aleksandrii.

Oto lista, której używa dziś większość książek: Wielka Piramida w Gizie, wiszące ogrody Babilonu, świątynia Artemidy w Efezie, posąg Zeusa w Olimpii, Mauzoleum w Halikarnasie, Kolos Rodyjski i latarnia morska w Aleksandrii. Pięć z nich stworzyli greccy budowniczowie i artyści. Wszystkie siedem słynęły z wielkości, piękna i ogromnych umiejętności ludzi, którzy je wykonali.

Najstarszym cudem jest Wielka Piramida w Gizie, w Egipcie. Grecy nazywali ten kształt πυραμίς, czyli piramida. Zbudowano ją jako grobowiec faraona Cheopsa, który panował około 2550 roku p.n.e. Gdy była nowa, miała około 146 metrów wysokości. Miała już około 2400 lat, kiedy powstała pierwsza grecka lista, i jest jedynym cudem, który stoi do dziś. Archeolodzy odkryli miasto, w którym mieszkali jej robotnicy. Nie byli to niewolnicy, jak myśli wiele osób, ale opłacani pracownicy, którzy mieli dużo jedzenia.

Drugi cud to zagadka. Greccy pisarze opisują piękny κῆπος, czyli ogród, w Babilonie, w dzisiejszym Iraku, z drzewami rosnącymi na wysokich tarasach, jak stopnie teatru. Tylko jeden pisarz, Józef Flawiusz, mówi, że zbudował go król Nabuchodonozor II. Archeolodzy nie znaleźli w Babilonie żadnego jego śladu, a gliniane tabliczki znalezione na miejscu o nim nie wspominają. Stephanie Dalley, historyczka z Oksfordu, uważa, że ogród był naprawdę w Niniwie, prawie 500 kilometrów dalej na północ, w pałacu asyryjskiego króla Sennacheryba, około 700 roku p.n.e. Nie wszyscy się z tym zgadzają, więc pytanie wciąż jest otwarte.

Świątynia Artemidy stała w Efezie, greckim mieście na wybrzeżu dzisiejszej Turcji. Herodot pisze, że bogaty król Krezus zapłacił za większość jej kolumn. W 356 roku p.n.e. człowiek o imieniu Herostrates podpalił ją. Plutarch mówi, że spłonęła w dniu narodzin Aleksandra Wielkiego. Mieszkańcy Efezu zbudowali nową świątynię z μάρμαρον, czyli marmuru, a kobiety oddały nawet swoją biżuterię, aby za nią zapłacić. Jej kolumny miały około 18 metrów wysokości.

Posąg Zeusa w Olimpii wykonał ateński rzeźbiarz Fidiasz około 430 roku p.n.e. Bóg siedział na tronie, miał około 13 metrów wysokości i był pokryty złotem i kością słoniową. Nasza strona o Olimpii opowiada jego historię.

Mauzoleum było ogromnym grobowcem w Halikarnasie, dzisiejszym Bodrum w Turcji. Powstało dla Mauzolosa, władcy krainy Karia, który zmarł około 353 roku p.n.e. Pliniusz pisze, że kazała je zbudować jego żona Artemizja. Czterech słynnych greckich rzeźbiarzy ozdobiło jego cztery boki, a na szczycie stała schodkowa piramida z rydwanem ciągniętym przez cztery konie. Jego nazwa dała nam słowo μαυσωλεῖον, czyli okazały grobowiec.

Dwa ostatnie greckie cuda ukończono około 280 roku p.n.e.: olbrzymiego boga słońca z brązu na Rodos i wysoką wieżę z ogniem na szczycie, która prowadziła statki do portu w Aleksandrii. Każdy z nich ma w naszym serwisie osobną stronę.

Z siedmiu cudów stoi już tylko Wielka Piramida. Trzęsienia ziemi, pożary i wojny zniszczyły pozostałe. Posąg Zeusa prawdopodobnie przewieziono do Konstantynopola, gdzie w 475 roku n.e. strawił go pożar. Świątynia Artemidy zniknęła mniej więcej w III wieku n.e. Wieżę w Aleksandrii zburzyły trzęsienia ziemi w XIV wieku, a nurkowie znaleźli jej ogromne kamienie na dnie morza.

Niektóre fragmenty przetrwały w muzeach. W 1856 roku archeolodzy pracujący dla British Museum znaleźli posągi i rzeźbione sceny z Mauzoleum. W 1869 roku John Turtle Wood odkrył części świątyni Artemidy, w tym rzeźbioną bazę kolumny. Dziś można je zobaczyć w Londynie. W Bodrum i w Efezie zostało tylko kilka kamieni i fundamenty w miejscu, gdzie kiedyś stały wielkie budowle.

Cuda żyją też w słowach. Ogromny grobowiec w wielu językach wciąż nazywa się mauzoleum, a po grecku słowa θαύμα używa się codziennie, jak zobaczysz poniżej.