Biblioteka Aleksandryjska

Aleksander Wielki założył miasto Aleksandrię na wybrzeżu Egiptu w 331 roku p.n.e. Po jego śmierci jeden z jego wodzów został królem Egiptu jako Ptolemeusz I. On i jego syn, Ptolemeusz II, chcieli, aby nowa stolica stała się centrum greckiej nauki. Starożytni autorzy piszą, że doradzał im Demetriusz z Faleronu, uczeń szkoły Arystotelesa w Atenach.

W królewskiej dzielnicy miasta zbudowali Μουσεῖον, czyli sanktuarium Muz. Nie było to muzeum w dzisiejszym znaczeniu, lecz dom dla uczonych. Geograf Strabon opisuje jego krużganek, miejsca do dyskusji i wielką salę, w której uczeni wspólnie jedli posiłki. Królowie im płacili, aby mogli poświęcić czas nauce.

Obok stała βιβλιοθήκη, czyli biblioteka. Jej βιβλία, jej książki, nie wyglądały jak nasze. Każda była długim zwojem z πάπυρος, czyli papirusu, materiału do pisania z rośliny rosnącej nad Nilem. Długie dzieło wymagało wielu zwojów. Starożytni autorzy podają bardzo duże liczby, aż do 700 000 zwojów. Współcześni historycy traktują je ostrożnie: nikt ich nie policzył w sposób, który możemy sprawdzić.

Ptolemeusze wysyłali wysłanników z dużymi pieniędzmi, by kupowali książki w całym świecie greckim i poza nim. Według starożytnej tradycji trzonem zbiorów była prywatna biblioteka Arystotelesa, którą prawdopodobnie kupił Ptolemeusz II. Galen, lekarz z II wieku n.e., opowiada słynną historię: za Ptolemeusza III każdą książkę znalezioną na statku w porcie zabierano do Biblioteki. Tam skrybowie robili z każdej ἀντίγραφον, czyli odpis.

Tak wiele zwojów wymagało porządku. Pierwszy kierownik Biblioteki, Zenodot z Efezu, uporządkował zwoje według tematów i zastosował kolejność alfabetyczną. Poeta Kallimach z Cyreny, który nigdy nie był oficjalnie bibliotekarzem, napisał Πίνακες, czyli Tablice: przewodnik w 120 księgach po wszystkich greckich autorach, ułożonych według rodzajów literackich, z krótkim życiorysem każdego pisarza i spisem jego dzieł. Był to κατάλογος, czyli katalog, a nawet coś więcej. Dziś jest zaginiony.

Kolejni kierownicy Biblioteki byli sławnymi uczonymi: Apolloniusz z Rodos, Eratostenes z Cyreny, który zmierzył Ziemię, Arystofanes z Bizancjum i Arystarch z Samotraki. Porównywali stare odpisy Homera i innych poetów i poprawiali ich błędy. Greckie słowo na takiego uczonego, φιλόλογος, oznacza miłośnika słów. Z powodu tej starannej pracy nad tekstami mówi się, że filologia narodziła się w Aleksandrii.

Wiele książek podaje, że Biblioteka spłonęła w jednym wielkim pożarze. Starożytne źródła opowiadają historię wolniejszą, a historycy wciąż się spierają.

Pierwszym ciosem nie był pożar. W 145 roku p.n.e., w walce o tron, król Ptolemeusz VIII wypędził z miasta wielu uczonych, wśród nich kierownika Biblioteki, Arystarcha. Od tej pory stanowisko to straciło wiele ze swojego prestiżu.

W 48 roku p.n.e. Juliusz Cezar, uwięziony w Aleksandrii podczas wojny, podpalił statki w porcie, a płomienie przeniosły się na miasto. Plutarch (Cezar 49) pisze, że ogień zniszczył wielką bibliotekę. Seneka przytacza zaginione dzieło, które mówi o 40 000 spalonych zwojów, a Ammian, piszący cztery wieki później, podaje 700 000. Jednak około dwudziestu lat po pożarze Strabon odwiedził Μουσεῖον i opisał je jako wciąż działające, a uczeni nadal tam pracowali.

Później miasto przeżyło oblężenia za cesarzy Aureliana i Dioklecjana pod koniec III wieku n.e. oraz trzęsienie ziemi i tsunami w 365 roku n.e. W 391 roku n.e. Teofil, chrześcijański biskup Aleksandrii, kazał zniszczyć Serapejon, świątynię, w której mieściła się druga biblioteka; nikt nie wie, ile książek jeszcze tam było. Opowieść, że Arabowie spalili książki w 642 roku n.e., pojawia się dopiero u autorów z XIII wieku, ponad pięć wieków później, i historycy ją odrzucają. Najprawdopodobniej Biblioteka gasła powoli, z powodu wojen, zaniedbania i braku pieniędzy.

Większość zwojów z Aleksandrii zaginęła, ale praca Biblioteki nie. Teksty Homera, które uczniowie czytają dziś, dotarły do nas dzięki wydaniom i komentarzom aleksandryjskich uczonych, z których korzystali późniejsi kopiści. Zenodot podzielił Iliadę i Odyseję na 24 pieśni każdą, a Arystofanes i Arystarch ułożyli pierwsze listy najlepszych autorów każdego rodzaju poezji. Autorów z tych list najczęściej przepisywano i omawiano w szkołach, dlatego to ich dzieła przetrwały.

Wiele pomysłów, które dziś uważamy za oczywiste, zaczęło się właśnie tam: układanie książek alfabetycznie, sporządzanie katalogu autorów i tytułów oraz porównywanie kilku odpisów tekstu, aby znaleźć najlepszy. Każda szkolna biblioteka, która porządkuje półki, i każdy katalog internetowy idą tą samą drogą.

W 2002 roku Egipt otworzył Bibliotheca Alexandrina, nową bibliotekę zbudowaną niedaleko miejsca, gdzie leżała dawna dzielnica królewska, dziś częściowo zalana przez morze. Ma miejsce na miliony książek. Nie przywróci zaginionych zwojów, ale kontynuuje dawną ideę: miejsce, do którego ludzie z wielu krajów przychodzą, by razem czytać i się uczyć.