Świat hellenistyczny po Aleksandrze Wielkim

Aleksander zmarł w Babilonie w 323 r. p.n.e. Jego żona Roksana spodziewała się dziecka, ale dorosłego syna nie miał. Słynna opowieść mówi, że towarzysze zapytali, komu zostawia królestwo, a on odpowiedział: «τῷ κρατίστῳ», „najsilniejszemu”. Arrian (7.26) podaje to tylko jako relację innych autorów i zaznacza, że Ptolemeusz i Arystobul tego nie zapisali.

Wojsko obwołało królem przyrodniego brata Aleksandra, Arridajosa. Perdikkas, który miał pierścień zmarłego króla, został regentem, czyli kimś, kto rządzi w imieniu króla (Diodor 18.2). Następnie rozdzielił prowincje między wodzów, στρατηγοί. Ptolemeusz dostał Egipt, Lizymach Trację, a Antygon ziemie w Azji Mniejszej (18.3). Prowincją tradycyjnie zarządzał σατράπης, dawny perski tytuł namiestnika.

Pokój nie przetrwał, bo nie zgadzali się co do tego, czy imperium ma pozostać jedno i pod czyją władzą. Perdikkasa zabili w 321 lub 320 r. p.n.e. jego właśni oficerowie. Także ciało Aleksandra trafiło do Egiptu: Ptolemeusz wyszedł na spotkanie konduktu pogrzebowego w Syrii, a Diodor (18.28) mówi, że pochował króla w Aleksandrii, podczas gdy Pauzaniasz umieszcza pochówek w Memfis.

Współcześni historycy dzielą te walki na kilka wojen diadochów (Διάδοχοι), a ich daty nieco się różnią. Królewscy spadkobiercy Aleksandra ich nie przetrwali. Arridajosa stracono w 317 r. p.n.e., a około 310 r. p.n.e. (źródła podają 311 lub 310) zabito także Roksanę i jej syna Aleksandra IV, chłopca w wieku około dwunastu lat.

Po zwycięstwie morskim u wybrzeży Cypru w 306 r. p.n.e. Antygona i jego syna Demetriusza obwołano królami, a Antygon posłał Demetriuszowi διάδημα, królewską przepaskę. Wkrótce tytuł przyjęli też Ptolemeusz, Lizymach i Seleukos, a Kassander wciąż podpisywał listy samym imieniem (Plutarch, Demetriusz 18).

W 301 r. p.n.e. Antygon zginął w bitwie pod Ipsos, a Seleukos zyskał Syrię. W 281 r. p.n.e. Seleukos pokonał Lizymacha pod Kurupedion, ale kilka miesięcy później zamordował go Ptolemeusz Keraunos. Po około 280 r. p.n.e. pozostały trzy wielkie królestwa, βασίλεια:

• Antygonidzi w Macedonii;
• Ptolemeusze w Egipcie;
• Seleucydzi w Azji.

Obok nich wyrosły mniejsze państwa, jak Pergamon w Azji Mniejszej i od około 250 r. p.n.e. greckie królestwo w Baktrii.

Aleksander i diadochowie zakładali nowe miasta daleko od Grecji: Seleukos założył Antiochię i Seleucję nad Tygrysem. Ich urzędowym i codziennym językiem była rozszerzona forma attyckiego dialektu Aten, którą gramatycy nazwali κοινή, „wspólna” γλώσσα. Portal Języka Greckiego opisuje jej zasięg od egejskiego wybrzeża Azji Mniejszej po równiny Pendżabu.

Inskrypcje pokazują, jak daleko dotarła. Kamień z Rosetty (196 r. p.n.e.) zawiera dekret dla Ptolemeusza V hieroglifami, pismem demotycznym i po grecku. W Kandaharze, w dzisiejszym Afganistanie, indyjski król Aśoka kazał około 258 r. p.n.e. wykuć edykty po grecku. W Aj Chanum, także w Afganistanie, człowiek imieniem Klearchos ustawił sentencje „starannie przepisane” w Delfach, a wśród nich «παῖς ὢν κόσμιος γίνου», „Jako dziecko bądź zdyscyplinowany”.

W Aleksandrii Ptolemeusz I założył Μουσεῖον, królewski ośrodek badawczy. Kallimach skatalogował księgi Biblioteki, Eratostenes kierował nią od około 240 r. p.n.e., a Archimedes z Syrakuz przesyłał tam swoje wyniki. Tam też w III w. p.n.e. rozpoczął się przekład Biblii hebrajskiej na grekę. Według Britanniki koine jest podstawą nowogreki.

Rzym zajmował te państwa krok po kroku. Pod Pydną w 168 r. p.n.e. pokonał Perseusza, ostatniego króla z Antygonidów. W 146 r. p.n.e. złupił Korynt. W 133 r. p.n.e. Attalos III zapisał Pergamon Rzymowi w testamencie. W 64 r. p.n.e. Pompejusz uczynił Syrię rzymską prowincją, choć państwo Seleucydów rozbił już Tigranes z Armenii, według tradycyjnej datacji w 83 r. p.n.e.

Egipt był ostatni. Plutarch (Antoniusz 27) mówi, że Kleopatra VII rozmawiała z wieloma ludami bez tłumacza, a królowie przed nią nawet nie próbowali uczyć się egipskiego. Po bitwie morskiej pod Akcjum 2 września 31 r. p.n.e. Oktawian oblegał Aleksandrię w 30 r. p.n.e., a ona i Antoniusz odebrali sobie życie.

Nikt wtedy nie mówił „hellenistyczny”. Niemiecki historyk J. G. Droysen uczynił Hellenismus nazwą całej epoki w latach 30. XIX w. Słowo to było już używane na określenie greki nie-Greków, a starożytny Ἑλληνιστής to ktoś, kto posługiwał się greką (Dzieje 6.1). Zwykłe daty to od 323 do 31 lub 30 r. p.n.e., ale to umowa: kultura grecka trwała pod rządami Rzymu, a niektórzy historycy wątpią, czy okres ten ma prawdziwą jedność.