Bota helenistike pas Aleksandrit

Aleksandri vdiq në Babiloni në vitin 323 p.K. Gruaja e tij, Roksana, priste një fëmijë, por ai nuk kishte djalë të rritur. Një histori e famshme thotë se shokët e pyetën kujt ia linte mbretërinë dhe ai u përgjigj «τῷ κρατίστῳ», “më të fortit”. Ariani (7.26) e jep këtë vetëm si diçka që treguan autorë të tjerë dhe shënon se Ptolemeu dhe Aristobuli nuk e regjistruan.

Ushtria e bëri mbret gjysmëvëllanë e Aleksandrit, Arideun. Perdika, që mbante unazën e mbretit të vdekur, u bë regjent, domethënë person që sundon në vend të mbretit (Diodori 18.2). Pastaj ai i ndau provincat mes gjeneralëve, στρατηγοί. Ptolemeu mori Egjiptin, Lisimaku Trakën dhe Antigoni toka në Azinë e Vogël (18.3). Një provincë sipas traditës drejtohej nga një σατράπης, titulli i vjetër persian i guvernatorit.

Paqja nuk zgjati, sepse nuk pajtoheshin nëse perandoria duhej të mbetej e bashkuar dhe nën kë. Perdika u vra nga oficerët e vet në vitin 321 ose 320 p.K. Edhe trupi i Aleksandrit përfundoi në Egjipt: Ptolemeu e priti kortezhin mortor në Siri, dhe Diodori (18.28) thotë se e varrosi mbretin në Aleksandri, ndërsa Pausania e vendos varrimin në Memfis.

Historianët modernë i ndajnë luftimet në disa Luftëra të Diadokëve (Διάδοχοι), dhe datat e tyre ndryshojnë pak. Trashëgimtarët mbretërorë të Aleksandrit nuk mbijetuan. Arideu u ekzekutua në vitin 317 p.K., dhe rreth vitit 310 p.K. (burimet japin 311 ose 310) u vranë edhe Roksana dhe djali i saj Aleksandri IV, një djalë rreth dymbëdhjetë vjeç.

Pas një fitoreje detare pranë Qipros në vitin 306 p.K., Antigoni dhe djali i tij Demetri u shpallën mbretër, dhe Antigoni i dërgoi Demetrit një διάδημα, shiritin mbretëror. Së shpejti titullin e morën edhe Ptolemeu, Lisimaku dhe Seleuku, ndërsa Kasandri i nënshkruante ende letrat vetëm me emrin e tij (Plutarku, Demetri 18).

Në vitin 301 p.K. Antigoni u vra në betejën e Ipsit, dhe Seleuku fitoi Sirinë. Në vitin 281 p.K. Seleuku e mundi Lisimakun në Kurupedion, por disa muaj më vonë e vrau Ptolemeu Keraun. Pas rreth vitit 280 p.K. mbetën tri mbretëri të mëdha, βασίλεια:

• Antigonidët në Maqedoni;
• Ptolemenjtë në Egjipt;
• Seleukidët në Azi.

Pranë tyre u rritën shtete më të vogla, si Pergamoni në Azinë e Vogël dhe, që nga rreth viti 250 p.K., një mbretëri greke në Baktri.

Aleksandri dhe diadokët themeluan qytete të reja larg Greqisë: Seleuku themeloi Antiokinë dhe Seleukinë mbi Tigër. Gjuha e tyre zyrtare dhe e përditshme ishte një formë e zgjeruar e atikishtes së Athinës, që gramatikanët e quajtën κοινή, γλώσσα “e përbashkët”. Portali për Gjuhën Greke e përshkruan shtrirjen e saj nga bregu egjean i Azisë së Vogël deri në fushat e Punxhabit.

Mbishkrimet tregojnë sa larg shkoi. Guri i Rozetës (196 p.K.) jep një dekret për Ptolemeun V me hieroglife, demotike dhe greqisht. Në Kandahar, në Afganistanin e sotëm, mbreti indian Ashoka urdhëroi të gdhendeshin edikte në greqisht rreth vitit 258 p.K. Në Ai Khanum, gjithashtu në Afganistan, një burrë me emrin Klearku vendosi thënie “të kopjuara me kujdes” nga Delfi, mes tyre «παῖς ὢν κόσμιος γίνου», “Si fëmijë, ji i rregullt”.

Në Aleksandri, Ptolemeu I themeloi Μουσεῖον, një qendër mbretërore kërkimore. Kalimaku katalogoi librat e Bibliotekës, Eratosteni e drejtoi që nga rreth viti 240 p.K., dhe Arkimedi nga Sirakuza dërgonte atje rezultatet e tij. Po atje nisi në shekullin III p.K. edhe përkthimi i Biblës hebraike në greqisht. Sipas Britannica-s, koineja është baza e greqishtes së re.

Roma i mori këto shtete hap pas hapi. Në Pidnë, në vitin 168 p.K., mundi Perseun, mbretin e fundit antigonid. Në vitin 146 p.K. plaçkiti Korintin. Në vitin 133 p.K. Atali III ia la Pergamonin Romës me testament. Në vitin 64 p.K. Pompeu e bëri Sirinë provincë romake, megjithëse shtetin seleukid e kishte thyer tashmë Tigrani i Armenisë, sipas datës tradicionale në vitin 83 p.K.

Egjipti erdhi i fundit. Plutarku (Antoni 27) thotë se Kleopatra VII fliste me shumë popuj pa përkthyes, ndërsa mbretërit para saj as nuk kishin provuar të mësonin egjiptisht. Pas betejës detare të Aktiumit, më 2 shtator të vitit 31 p.K., Oktaviani rrethoi Aleksandrinë në vitin 30 p.K., dhe ajo dhe Antoni i dhanë fund jetës.

Askush atëherë nuk thoshte “helenistik”. Historiani gjerman J. G. Droysen e bëri Hellenismus emrin e gjithë epokës në vitet 1830. Fjala përdorej tashmë për greqishten e joGrekëve, dhe Ἑλληνιστής i lashtë ishte ai që përdorte greqishten (Veprat 6.1). Datat e zakonshme janë nga 323 deri në 31 ose 30 p.K., por janë një konvencion: kultura greke vazhdoi nën Romën, dhe disa historianë dyshojnë nëse periudha ka unitet të vërtetë.