İskender'den sonra Helenistik dünya

İskender MÖ 323'te Babil'de öldü. Eşi Roksana bir çocuk bekliyordu ama yetişkin bir oğlu yoktu. Ünlü bir öyküye göre arkadaşları krallığı kime bıraktığını sordu, o da «τῷ κρατίστῳ», yani “en güçlü olana” diye yanıtladı. Arrianos (7.26) bunu yalnızca başka yazarların aktardığı bir şey olarak verir ve Ptolemaios ile Aristobulos'un bunu kaydetmediğini belirtir.

Ordu, İskender'in üvey kardeşi Arrhidaios'u kral yaptı. Ölen kralın yüzüğünü elinde tutan Perdikkas naip, yani kral adına yöneten kişi oldu (Diodoros 18.2). Ardından eyaletleri generaller, yani στρατηγοί arasında paylaştırdı. Ptolemaios Mısır'ı, Lysimakhos Trakya'yı, Antigonos da Küçük Asya'da topraklar aldı (18.3). Bir eyaleti geleneksel olarak σατράπης yönetirdi; bu, valinin eski Pers unvanıydı.

Barış sürmedi, çünkü imparatorluğun birlik içinde kalıp kalmayacağı ve kimin altında olacağı konusunda anlaşamadılar. Perdikkas MÖ 321 veya 320'de kendi subayları tarafından öldürüldü. İskender'in naaşı da Mısır'a gitti: Ptolemaios cenaze alayını Suriye'de karşıladı ve Diodoros (18.28) kralı İskenderiye'ye gömdüğünü söyler, Pausanias ise gömü yerini Memfis olarak gösterir.

Modern tarihçiler bu çatışmaları birkaç Diadokh Savaşı'na ayırır (Διάδοχοι) ve tarihler biraz değişir. İskender'in kraliyet mirasçıları bunlardan sağ çıkmadı. Arrhidaios MÖ 317'de idam edildi ve yaklaşık MÖ 310'da (kaynaklar 311 veya 310 der) Roksana ile yaklaşık on iki yaşındaki oğlu IV. Aleksandros da öldürüldü.

MÖ 306'da Kıbrıs açıklarındaki deniz zaferinden sonra Antigonos ve oğlu Demetrios kral ilan edildi; Antigonos, Demetrios'a kraliyet alın bandı olan bir διάδημα gönderdi. Kısa süre sonra Ptolemaios, Lysimakhos ve Seleukos da bu unvanı aldı, Kassandros ise mektuplarını hâlâ yalnızca adıyla imzalıyordu (Plutarkhos, Demetrios 18).

MÖ 301'de Antigonos İpsos Savaşı'nda öldü ve Seleukos Suriye'yi kazandı. MÖ 281'de Seleukos, Kurupedion'da Lysimakhos'u yendi ama birkaç ay sonra Ptolemaios Keraunos tarafından öldürüldü. Yaklaşık MÖ 280'den sonra üç büyük krallık, βασίλεια, kaldı:

• Makedonya'da Antigonoslar;
• Mısır'da Ptolemaioslar;
• Asya'da Selevkoslar.

Yanlarında daha küçük devletler de büyüdü; örneğin Küçük Asya'da Bergama ve yaklaşık MÖ 250'den itibaren Baktriya'da bir Yunan krallığı.

İskender ve Diadokhlar Yunanistan'dan uzakta yeni kentler kurdu: Seleukos, Antakya'yı ve Dicle kıyısındaki Seleukeia'yı kurdu. Bu kentlerin resmî ve günlük dili, Atina'nın Attika Yunancasının genişlemiş bir biçimiydi; dilbilgisi uzmanları ona κοινή, yani “ortak” γλώσσα dedi. Yunan Dili Portalı, yayılımını Küçük Asya'nın Ege kıyısından Pencap ovalarına kadar anlatır.

Yazıtlar ne kadar uzağa gittiğini gösterir. Rosetta Taşı (MÖ 196), V. Ptolemaios için bir kararnameyi hiyeroglif, demotik ve Yunanca olarak verir. Bugünkü Afganistan'da Kandahar'da Hint kralı Aşoka, MÖ 258 dolaylarında Yunanca fermanlar kazıttı. Yine Afganistan'daki Ay Hanum'da Klearkhos adlı bir adam, Delfi'den “özenle kopyaladığı” özdeyişleri dikti; biri «παῖς ὢν κόσμιος γίνου», “Çocukken uslu ol” der.

İskenderiye'de I. Ptolemaios, kraliyet araştırma merkezi olan Μουσεῖον'u kurdu. Kallimakhos Kütüphane'nin kitaplarını katalogladı, Eratosthenes onu yaklaşık MÖ 240'tan itibaren yönetti ve Syrakusa'daki Arşimet sonuçlarını oraya gönderdi. İbranice Kutsal Kitap'ın Yunancaya çevirisi de MÖ 3. yüzyılda orada başladı. Britannica'ya göre Koine, Modern Yunancanın temelidir.

Roma bu devletleri adım adım aldı. MÖ 168'de Pydna'da son Antigonos kralı Perseus'u yendi. MÖ 146'da Korint'i yağmaladı. MÖ 133'te III. Attalos, vasiyetiyle Bergama'yı Roma'ya bıraktı. MÖ 64'te Pompeius Suriye'yi Roma eyaleti yaptı, ama Selevkos devletini Ermenistanlı Tigranes zaten yıkmıştı; geleneksel tarih MÖ 83'tür.

Mısır en sona kaldı. Plutarkhos (Antonius 27), VII. Kleopatra'nın birçok halkla çevirmensiz konuştuğunu, ondan önceki kralların ise Mısırca öğrenmeyi denemediğini söyler. 2 Eylül MÖ 31'deki Aktion deniz savaşından sonra Octavianus MÖ 30'da İskenderiye'yi kuşattı, Kleopatra ve Antonius canlarına kıydı.

O dönemde kimse “Helenistik” demiyordu. Alman tarihçi J. G. Droysen, 1830'larda Hellenismus sözcüğünü bütün çağın adı yaptı. Sözcük daha önce Yunan olmayanların Yunancası için kullanılmıştı, antik Ἑλληνιστής ise Yunanca kullanan kişiydi (Elçilerin İşleri 6.1). Alışılmış tarihler MÖ 323 ile 31 veya 30 arasıdır ama bu bir uzlaşımdır: Yunan kültürü Roma döneminde sürdü ve bazı tarihçiler dönemin gerçek bir bütünlüğü olduğundan kuşku duyar.