Grecja pod panowaniem Rzymu: „podbita Grecja podbiła zwycięzcę”

Około 200 r. p.n.e. Grecja była krainą miast i związków, a najsilniejszą potęgą w pobliżu byli królowie Macedonii. Rzym, rosnąca potęga z Italii, walczył z tymi królami i wygrał: pokonał Filipa V w 197 r. p.n.e. i jego syna Perseusza w 168 r. p.n.e. W 146 r. p.n.e. armia rzymska zniszczyła bogate miasto Korynt. Od tej pory Rzym był panem Grecji.

Potem stało się coś niezwykłego. Zwycięzcy zaczęli podziwiać kulturę ludzi, których pokonali. Młodzi Rzymianie jeździli na studia do Aten, a wykształceni Rzymianie mówili po grecku. Rzymski poeta Horacy ujął to w słynnym wersie: „Podbita Grecja podbiła dzikiego zwycięzcę”. Rzym wygrał wojny, ale greckie książki, sztuka i idee zdobyły wielu Rzymian.

Podczas igrzysk istmijskich w 196 r. p.n.e. herold odczytał na stadionie orędzie: senat rzymski i wódz Flamininus, po pokonaniu Filipa, ogłaszali wolność ośmiu ludów greckich, bez załóg wojskowych i bez danin (Polibiusz 18.46). Oklaski były tak wielkie, że musiał powtórzyć komunikat. Historycy wciąż spierają się, co Rzym rozumiał przez ἐλευθερία: Grecy słyszeli w tym samorząd, a dla Rzymu mogło to oznaczać małe, podzielone miasta, każde zdane na siebie.

Nie trwało to długo. Po bitwie pod Pydną ponad tysiąc Achajów oskarżonych o wspieranie Perseusza wysłano do Italii; szesnaście lat później zostało ich najwyżej trzystu (Pauzaniasz 7.10). Jednym z tych zatrzymanych był Polibiusz. Poznał rzymskich przywódców i napisał po grecku historię wzrostu potęgi Rzymu.

W 146 r. p.n.e., po wojnie ze Związkiem Achajskim, Lucjusz Mummiusz zdobył szturmem Korynt i podpalił go. Większość ludzi, których tam znaleziono, zabito, a kobiety i dzieci sprzedano w niewolę (Pauzaniasz 7.16). Korynt pozostał pusty, dopóki Juliusz Cezar nie założył go na nowo jako kolonii rzymskiej około 44 r. p.n.e. (Strabon 8.6.23). Sposób, w jaki początkowo rządzono Grecją, jest przedmiotem sporu. Pod rokiem 27 p.n.e. Kasjusz Dion wymienia jako prowincję (ἐπαρχία) „Grecję z Epirem”; Pauzaniasz nazywa prowincję jej namiestnika Achają.

Słynny wers pochodzi od Horacego, Listy 2.1.156–157: Graecia capta ferum victorem cepit et artes intulit agresti Latio, „podbita Grecja podbiła dzikiego zwycięzcę i wniosła sztuki do wiejskiego Lacjum”. To spojrzenie poety, a nie historia podboju. Horacy mówi też, że Ateny uzupełniły jego wykształcenie i że szukał prawdy „w gajach Akademosa” (Listy 2.2.43–45).

Podbój bywał brutalny. Podczas oblężenia w latach 87–86 p.n.e. Sulla kazał wyciąć drzewa Akademii, a potem zdobył Ateny szturmem, urządzając straszliwą rzeź (Plutarch, Sulla 12–14). Hadrian był inny: ukończył świątynię Zeusa Olimpijskiego i poświęcił ją w 131/132 r. n.e., ponad sześć wieków po rozpoczęciu prac. W 267 r. n.e. Herulowie złupili Ateny.

Greka pozostała językiem wiedzy. Plutarch z Cheronei napisał żywoty równoległe Greków i Rzymian. Epiktet, urodzony jako niewolnik, nauczał w Nikopolis. Galen z Pergamonu leczył w Rzymie i pisał po grecku. Także Marek Aureliusz napisał po grecku swoje Rozmyślania.

Grecy dawali starym słowom nowe zadania. W obwieszczeniu u Polibiusza senat to ἡ σύγκλητος, a Flamininus to στρατηγὸς ὕπατος, grecki odpowiednik tytułu konsula. Prowincja była ἐπαρχία, a αὐτοκράτωρ zaczął oznaczać cesarza. Wszystkie te słowa żyją: Σύγκλητος kieruje grecką uczelnią, Ύπατη Αρμοστεία to agencja ONZ do spraw uchodźców, a επαρχία znaczy także „prowincja, wieś”. Rzymska droga, którą Strabon nazywa ἡ Ἐγνατία ὁδός (7.7.4), dała nazwę autostradzie Εγνατία Οδός, choć trasy się różnią.

Największą zmianą była nazwa. W 212 r. n.e. Karakalla uczynił wolnych mieszkańców cesarstwa obywatelami rzymskimi; Kasjusz Dion (78.9) sądził, że chciał większych podatków. Ludzie, których nazywamy Bizantyjczykami, nazywali siebie Ῥωμαῖοι, a swoje państwo Ρωμανία. W języku potocznym Ρωμαίος stopniowo stał się Ρωμιός, a językoznawca Manolis Triantafyllidis wyjaśnia, jak nazwa polityczna zaczęła oznaczać Greka. Historycy wciąż dyskutują, jaka to była tożsamość, jak szeroko ją podzielano i jak niektórzy z tych „Rzymian” znów stali się Hellenami.