Η ρωμαιοκρατία στην Ελλάδα: η αιχμάλωτη Ελλάδα αιχμαλώτισε τον νικητή της

Γύρω στο 200 π.Χ., η Ελλάδα ήταν χώρα με πόλεις και συμπολιτείες, και η πιο ισχυρή δύναμη κοντά της ήταν οι βασιλείς της Μακεδονίας. Η Ρώμη, μια ανερχόμενη δύναμη από την Ιταλία, πολέμησε αυτούς τους βασιλείς και νίκησε: νίκησε τον Φίλιππο Ε΄ το 197 π.Χ. και τον γιο του, τον Περσέα, το 168 π.Χ. Το 146 π.Χ., ένας ρωμαϊκός στρατός κατέστρεψε την πλούσια Κόρινθο. Από τότε, η Ρώμη ήταν κυρίαρχη στην Ελλάδα.

Έπειτα, έγινε κάτι παράξενο. Οι νικητές θαύμασαν τον πολιτισμό των ανθρώπων που είχαν νικήσει. Νέοι Ρωμαίοι πήγαιναν στην Αθήνα για να σπουδάσουν, και οι μορφωμένοι Ρωμαίοι μιλούσαν ελληνικά. Ο Ρωμαίος ποιητής Οράτιος το είπε σε έναν περίφημο στίχο: «Η αιχμάλωτη Ελλάδα αιχμαλώτισε τον άγριο νικητή της». Η Ρώμη κέρδισε τους πολέμους, αλλά τα ελληνικά βιβλία, η τέχνη και οι ιδέες κέρδισαν πολλούς Ρωμαίους.

Στα Ίσθμια του 196 π.Χ., ένας κήρυκας διάβασε μέσα στο στάδιο ένα μήνυμα: η ρωμαϊκή Σύγκλητος και ο στρατηγός Φλαμινίνος, αφού νίκησαν τον Φίλιππο, κήρυξαν ελεύθερους οκτώ ελληνικούς λαούς, χωρίς φρουρές και χωρίς φόρους (Πολύβιος 18.46). Το χειροκρότημα ήταν τόσο μεγάλο, που ο κήρυκας χρειάστηκε να επαναλάβει το μήνυμα. Οι ιστορικοί συζητούν ακόμα τι εννοούσε η Ρώμη με την ἐλευθερία: οι Έλληνες καταλάβαιναν αυτοδιοίκηση, ενώ για τη Ρώμη μπορεί να σήμαινε μικρές, διαιρεμένες πόλεις, την καθεμία μόνη της.

Αυτό δεν κράτησε. Μετά την Πύδνα, πάνω από χίλιοι Αχαιοί, κατηγορούμενοι ότι στήριξαν τον Περσέα, στάλθηκαν στην Ιταλία· δεκαέξι χρόνια αργότερα, είχαν μείνει το πολύ τριακόσιοι (Παυσανίας 7.10). Ένας από τους κρατούμενους ήταν ο Πολύβιος. Γνώρισε Ρωμαίους ηγέτες και έγραψε στα ελληνικά την ιστορία της ανόδου της Ρώμης.

Το 146 π.Χ., μετά από πόλεμο με την Αχαϊκή Συμπολιτεία, ο Λεύκιος Μόμμιος κυρίευσε την Κόρινθο και της έβαλε φωτιά. Οι περισσότεροι άνθρωποι που βρέθηκαν εκεί σκοτώθηκαν, ενώ οι γυναίκες και τα παιδιά πουλήθηκαν ως δούλοι (Παυσανίας 7.16). Η Κόρινθος έμεινε έρημη, ώσπου ο Ιούλιος Καίσαρας την ξαναίδρυσε ως ρωμαϊκή αποικία γύρω στο 44 π.Χ. (Στράβων 8.6.23). Το πώς διοικήθηκε αρχικά η Ελλάδα είναι ζήτημα συζήτησης. Για το 27 π.Χ., ο Δίων Κάσσιος αναφέρει την «Ελλάδα μαζί με την Ήπειρο» ως επαρχία (ἐπαρχία)· ο Παυσανίας ονομάζει Αχαΐα την επαρχία του διοικητή της.

Ο περίφημος στίχος βρίσκεται στον Οράτιο, Επιστολές 2.1.156–157: Graecia capta ferum victorem cepit et artes intulit agresti Latio, «η αιχμάλωτη Ελλάδα αιχμαλώτισε τον άγριο νικητή της και έφερε τις τέχνες στο αγροτικό Λάτιο». Είναι η ματιά ενός ποιητή, όχι ιστορία της κατάκτησης. Ο Οράτιος λέει επίσης ότι η Αθήνα συμπλήρωσε τη μόρφωσή του και ότι αναζητούσε την αλήθεια «στα άλση της Ακαδημίας» (Επιστολές 2.2.43–45).

Η κατάκτηση μπορούσε να είναι σκληρή. Για την πολιορκία του 87–86 π.Χ., ο Σύλλας έκοψε τα δέντρα της Ακαδημίας και έπειτα κυρίευσε την Αθήνα με φοβερή σφαγή (Πλούταρχος, Σύλλας 12–14). Ο Αδριανός ήταν διαφορετικός: ολοκλήρωσε τον ναό του Ολυμπίου Διός και τον αφιέρωσε το 131/132 μ.Χ., πάνω από έξι αιώνες μετά την έναρξη των εργασιών. Το 267 μ.Χ., οι Έρουλοι λεηλάτησαν την Αθήνα.

Τα ελληνικά έμειναν γλώσσα της γνώσης. Ο Πλούταρχος από τη Χαιρώνεια έγραψε παράλληλους βίους Ελλήνων και Ρωμαίων. Ο Επίκτητος, που γεννήθηκε δούλος, δίδαξε στη Νικόπολη. Ο Γαληνός από την Πέργαμο άσκησε την ιατρική στη Ρώμη και έγραφε στα ελληνικά. Στα ελληνικά έγραψε και ο Μάρκος Αυρήλιος τα Εις εαυτόν.

Οι Έλληνες έδωσαν νέες χρήσεις σε παλιές λέξεις. Στη διακήρυξη, όπως την παραδίδει ο Πολύβιος, η Σύγκλητος είναι ἡ σύγκλητος και ο Φλαμινίνος είναι στρατηγὸς ὕπατος, η ελληνική απόδοση του τίτλου του υπάτου. Η επαρχία ήταν ἐπαρχία, και η λέξη αὐτοκράτωρ κατέληξε να σημαίνει τον Ρωμαίο αυτοκράτορα. Όλες αυτές ζουν: η Σύγκλητος διοικεί ένα ελληνικό πανεπιστήμιο, η Ύπατη Αρμοστεία είναι η υπηρεσία του ΟΗΕ για τους πρόσφυγες, και η επαρχία σημαίνει επίσης ό,τι βρίσκεται έξω από την πρωτεύουσα. Ο ρωμαϊκός δρόμος που ο Στράβων ονομάζει ἡ Ἐγνατία ὁδός (7.7.4) έδωσε το όνομά του στον αυτοκινητόδρομο Εγνατία Οδό, αν και οι διαδρομές διαφέρουν.

Η μεγαλύτερη αλλαγή ήταν ένα όνομα. Το 212 μ.Χ., ο Καρακάλλας έκανε Ρωμαίους πολίτες τους ελεύθερους κατοίκους της αυτοκρατορίας· ο Δίων Κάσσιος (78.9) πίστευε ότι ήθελε περισσότερους φόρους. Οι άνθρωποι που εμείς ονομάζουμε Βυζαντινούς έλεγαν τον εαυτό τους Ῥωμαίους και το κράτος τους Ρωμανία. Στη λαϊκή γλώσσα, ο Ρωμαίος έγινε σιγά σιγά Ρωμιός, και ο γλωσσολόγος Μανόλης Τριανταφυλλίδης εξηγεί πώς ένα πολιτικό όνομα κατέληξε να σημαίνει τον Έλληνα. Οι ιστορικοί συζητούν ακόμα τι είδους ταυτότητα ήταν αυτή, πόσο πλατιά τη μοιράζονταν, και πώς μερικοί από αυτούς τους «Ρωμαίους» έγιναν ξανά Έλληνες.