Misteria eleuzyjskie

Eleusis było miastem w Attyce, około 20 km od Aten. Jego sanktuarium należało do Demeter, bogini zboża, i do jej córki Persefony, często nazywanej po prostu ἡ Κόρη, „Dziewczyna”. We współczesnej grece κόρη to nadal codzienne słowo oznaczające córkę.

Poemat z około 650–550 r. p.n.e., Hymn homerycki do Demeter, opowiada ich historię. Hades, bóg podziemi, porwał dziewczynę. Demeter szukała jej i przybyła do Eleusis przebrana za staruszkę. Potem sprawiła, że plony przestały rosnąć, aż Zeus zgodził się na powrót Persefony. Dziewczyna musiała jednak schodzić pod ziemię na jedną trzecią każdego roku. Przed odejściem Demeter nauczyła swoich obrzędów przywódców Eleusis.

Te obrzędy to misteria, τὰ μυστήρια. Kto brał w nich udział, był μύστης, wtajemniczonym, i nie wolno mu było zdradzić tego, co zobaczył. Poemat podaje też powód, dla którego ludzie przybywali: kto widział obrzędy, jest szczęśliwy, a inni nie mają takiego szczęścia po śmierci.

Główne święto, Wielkie Misteria, odbywało się w miesiącu boedromion (wrzesień–październik). Piętnastego dnia zbierali się wtajemniczani, a morderców i „barbarzyńców”, czyli nie-Greków, wykluczano. Szesnastego dnia kąpali się w morzu. Po dniach postu, dziewiętnastego, szli za posągiem Iakchosa Świętą Drogą, ἡ ἱερὰ ὁδός, i o zmierzchu wchodzili do sanktuarium. Te dni to współczesna rekonstrukcja, a Plutarch (Kamillus 19) umieszcza pochód dwudziestego. W hymnie Demeter odmawia wina i prosi o mąkę jęczmienną i wodę z miętą polej, κυκεών, i podobno pili go także wtajemniczeni.

Kto mógł wziąć udział? Herodot (8.65) pisze, że wtajemniczano każdego Ateńczyka lub innego Greka, który tego chciał. Opowiada też, jak w 480 r. p.n.e., w opustoszałej Attyce, pewien wygnaniec zobaczył kurz wznoszący się od Eleusis, jakby od około 30 000 ludzi. Obrzędy były chyba początkowo tylko dla Ateńczyków; w czasach rzymskich wtajemniczeni przybywali z całego imperium. Mowa ze zbioru Demostenesa (59.21) pokazuje zniewoloną kobietę, Metaneirę, przyprowadzoną, aby została wtajemniczona.

Przed głównym świętem przypadały Małe Misteria, obchodzone w Agrai pod Atenami w miesiącu anthesterion (luty–marzec), które były przede wszystkim oczyszczeniem. Rok po wtajemniczeniu można było wrócić, by osiągnąć najwyższy stopień i zostać ἐπόπτης, „tym, który widział”.

Obrzędy odbywały się w Telesterionie, τελεστήριον, kwadratowej sali. W drugiej połowie V wieku p.n.e. powiększono ją dla kilku tysięcy wtajemniczonych, którzy stali na stopniach wzdłuż ścian. Nasze źródła różnią się co do budowniczych: Strabon (9.1.12) wymienia Iktinosa, architekta Partenonu, a Plutarch (Perykles 13) Korojbosa, Metagenesa i Ksenoklesa. Wewnątrz znajdował się ἀνάκτορον, wewnętrzne sanktuarium. Najwyższego kapłana, ἱεροφάντης, „tego, który pokazuje rzeczy święte”, wybierano dożywotnio z rodu Eumolpidów.

Co pokazywano, nadal nie wiadomo. Pauzaniasz (1.38.7), który tak szczegółowo opisuje Grecję, mówi, że sen powstrzymał go przed opisaniem tego, co było w obrębie muru sanktuarium. Późniejsze świadectwa dają tylko przebłyski: po nocy ciemności otwierano ἀνάκτορον i buchał wielki ogień, a chrześcijański pisarz Hipolit mówi, że hierofant pokazywał kłos zboża, ścięty w milczeniu. Izokrates (4.28) ujmuje obietnicę w jednym wyrażeniu: uczestnicy obrzędu mają „słodsze nadzieje” co do końca życia.

Złamanie tajemnicy było poważną sprawą. W 415 r. p.n.e. Alkibiadesa oskarżono o naśladowanie misteriów we własnym domu, gdzie sam grał hierofanta (Tukidydes 6.28, Plutarch, Alkibiades 22). Arystoteles (Etyka nikomachejska 1111a) podaje poetę Ajschylosa, w związku z misteriami, jako przykład kogoś, kto nie wie, że coś było tajne.

Nikt nie wie na pewno, jak stare są te obrzędy. Fritz Graf nie widzi udowodnionych korzeni w epoce brązu i datuje pierwsze rozpoznawalne sanktuarium na VIII wiek p.n.e., natomiast Michael Cosmopoulos w swoim studium wykopalisk opowiada się za lokalnymi korzeniami w epoce brązu. Koniec jest jaśniejszy: Marek Aureliusz odbudował sanktuarium po najeździe w 170 r. n.e., cesarz Teodozjusz (379–395) zakazał kultów pogańskich, w tym misteriów, a w 395 lub 396 r. n.e. najeźdźcy Goci zniszczyli sanktuarium. Systematyczne wykopaliska rozpoczęto w 1882 r. Archeolog Jerzy Mylonas, który tam pracował, wydał w 1961 r. Eleusis and the Eleusinian Mysteries.

Słowa przetrwały lepiej niż obrzędy. Dziś μυστήριο oznacza tajemnicę, ale też sakrament Kościoła, taki jak chrzest. Τελετή, niegdyś wtajemniczenie, to teraz każda ceremonia, a γραφείο τελετών to zakład pogrzebowy. Μύστης to ktoś wtajemniczony w cokolwiek. Επόπτης, niegdyś wtajemniczony najwyższego stopnia, to teraz nadzorca, a także sędzia liniowy w piłce nożnej. Od ἀπόρρητος, „czego nie wolno powiedzieć”, pochodzi τραπεζικό απόρρητο, tajemnica bankowa. A ἀνάκτορον, sanktuarium boga, stało się ανάκτορα, pałacem królewskim.