Eleusis Gizemleri

Eleusis, Attika'da, Atina'ya yaklaşık 20 km uzaklıkta bir kentti. Kutsal alanı, tahıl tanrıçası Demeter'e ve çoğu zaman yalnızca ἡ Κόρη, “Genç Kız” diye anılan kızı Persephone'ye aitti. Modern Yunancada κόρη hâlâ kız evlat için kullanılan günlük sözcüktür.

Yaklaşık MÖ 650–550 yıllarından kalma bir şiir, Demeter'e Homerik İlahi, onların öyküsünü anlatır. Yeraltı tanrısı Hades kızı kaçırdı. Demeter onu aradı ve yaşlı bir kadın kılığında Eleusis'e geldi. Sonra Zeus, Persephone'nin dönmesini kabul edene kadar ekinlerin büyümesini engelledi. Ama kız, her yılın üçte biri için yeniden aşağı dönmek zorundaydı. Demeter ayrılmadan önce ayinlerini Eleusis'in önderlerine öğretti.

Bu ayinler Gizemlerdi, τὰ μυστήρια. Katılan kişi bir μύστης, yani ayine kabul edilmiş biriydi ve gördüklerini açıklayamazdı. Şiir, insanların neden geldiğini de söyler: Ayinleri görenler mutludur, başkalarının ise ölümden sonra böyle bir talihi yoktur.

Ana bayram olan Büyük Gizemler, Boedromion ayında (eylül-ekim) yapılırdı. Ayın 15'inde adaylar toplanır, katiller ve “barbarlar”, yani Yunan olmayanlar dışarıda bırakılırdı. 16'sında denizde yıkanırlardı. Oruç günlerinden sonra, 19'unda Iakkhos'un heykelinin ardından Kutsal Yol boyunca yürür, ἡ ἱερὰ ὁδός, ve alacakaranlıkta kutsal alana girerlerdi. Bu günler modern bir yeniden kurgudur, Plutarkhos (Camillus 19) ise yürüyüşü ayın 20'sine koyar. İlahide Demeter şarabı reddeder ve arpa unu ile yarpuz (bir nane türü) katılmış su, yani κυκεών ister; adayların da bunu içtiği söylenir.

Kimler katılabilirdi? Herodotos (8.65), isteyen her Atinalının veya başka Yunanlının ayine kabul edildiğini söyler. Ayrıca MÖ 480'de, boşalmış Attika'da, bir sürgünün Eleusis'ten yükselen ve sanki 30.000 kadar adamdan gelen tozu gördüğünü anlatır. Ayinler başlangıçta yalnızca Atinalılara özgü görünüyor; Roma döneminde katılımcılar imparatorluğun her yerinden gelirdi. Demosthenes derlemesindeki bir söylev (59.21), kölelik altındaki bir kadının, Metaneira'nın ayine kabul edilmek üzere getirilişini gösterir.

Ana bayramdan önce, Atina dışında Agrai'de, Anthesterion ayında (şubat-mart) Küçük Gizemler yapılırdı; bunlar daha çok bir arınmaydı. Ayine kabulden bir yıl sonra kişi en yüksek dereceye ulaşmak ve ἐπόπτης, “görmüş olan” olmak için geri dönebilirdi.

Ayinler kare biçimli bir salon olan Telesterion'da, τελεστήριον, yapılırdı. MÖ 5. yüzyılın ikinci yarısında, duvarlar boyunca basamaklarda ayakta duran birkaç bin katılımcıyı alacak şekilde genişletildi. Kaynaklarımız yapıcılar konusunda ayrılır: Strabon (9.1.12) Parthenon'un mimarı İktinos'u, Plutarkhos (Perikles 13) ise Koroibos, Metagenes ve Ksenokles'i anar. İçeride ἀνάκτορον, yani iç kutsal alan vardı. Baş rahip ἱεροφάντης, “kutsal şeyleri gösteren”, Eumolpidler ailesinden ömür boyu seçilirdi.

Ne gösterildiği hâlâ bilinmiyor. Yunanistan'ı bunca ayrıntıyla anlatan Pausanias (1.38.7), bir rüyanın onu kutsal alanın duvarının içindekileri anlatmaktan alıkoyduğunu söyler. Daha geç tanıklıklar yalnızca kısa görüntüler verir: Karanlık bir geceden sonra ἀνάκτορον açılır ve büyük bir ateş parlardı; Hıristiyan yazar Hippolytos ise hierofantın sessizce kesilmiş bir başak gösterdiğini söyler. İsokrates (4.28) vaadi tek bir ifadede özetler: Ayine katılanların yaşamın sonuna dair “daha tatlı umutları” vardır.

Sırrı bozmak ciddi bir işti. MÖ 415'te Alkibiades, evinde Gizemleri taklit etmek ve kendisi hierofant rolü oynamakla suçlandı (Thukydides 6.28, Plutarkhos, Alkibiades 22). Aristoteles (Nikomakhos'a Etik 1111a), Gizemlerle ilgili olarak şair Aiskhylos'u, bir şeyin gizli olduğunu bilmemeye örnek gösterir.

Ayinlerin ne kadar eski olduğunu kimse kesin olarak bilmiyor. Fritz Graf, Tunç Çağı'nda kanıtlanabilir kökler görmez ve izlenebilen ilk kutsal alanı MÖ 8. yüzyıla tarihlerken, Michael Cosmopoulos kazılar üzerine çalışmasında Tunç Çağı'nda yerel kökler olduğunu savunur. Son daha açıktır: Marcus Aurelius MS 170'teki bir istiladan sonra kutsal alanı yeniden yaptırdı, imparator Theodosius (379-395) Gizemler dâhil pagan kültlerini yasakladı ve MS 395 veya 396'da istilacı Gotlar kutsal alanı yıktı. Sistemli kazılar 1882'de başladı. Alanda çalışan arkeolog Georgios Mylonas, 1961'de Eleusis and the Eleusinian Mysteries kitabını yayımladı.

Sözcükler ayinlerden daha iyi yaşadı. Bugün μυστήριο gizem anlamına gelir, ama vaftiz gibi bir kilise sırrı anlamına da gelir. Bir zamanlar ayine kabul olan τελετή artık her türlü törendir, γραφείο τελετών ise cenaze işleri bürosudur. Μύστης, herhangi bir şeye vâkıf olmuş kişidir. Bir zamanlar en yüksek dereceli kişi olan επόπτης artık bir denetçidir, futbolda da yan hakem. “Söylenmemesi gereken” anlamındaki ἀπόρρητος'tan τραπεζικό απόρρητο, banka sırrı gelir. Ve bir tanrının kutsal yeri olan ἀνάκτορον, kraliyet sarayı anlamında ανάκτορα oldu.