Misteret e Eleusinës

Eleusina ishte një qytet i Atikës, rreth 20 km nga Athina. Shenjtërorja e saj i përkiste Demetrës, perëndeshës së drithërave, dhe së bijës Persefonë, që shpesh quhej thjesht ἡ Κόρη, «Vajza». Në greqishten e re, κόρη është ende fjala e përditshme për bijën.

Një poemë nga rreth vitet 650–550 p.e.s., Himni homerik për Demetrën, tregon historinë e tyre. Hadi, perëndia i botës së nëndheshme, e rrëmbeu vajzën. Demetra e kërkoi dhe erdhi në Eleusinë e veshur si plakë. Pastaj ndaloi rritjen e të korrave, derisa Zeusi pranoi që Persefona të kthehej. Por vajza duhej të zbriste sërish poshtë për një të tretën e çdo viti. Para se të ikte, Demetra ua mësoi ritet e saj prijësve të Eleusinës.

Këto rite ishin Misteret, τὰ μυστήρια. Kush merrte pjesë ishte μύστης, i iniciuar, dhe nuk kishte të drejtë të zbulonte atë që kishte parë. Poema jep edhe arsyen pse vinin njerëzit: ata që kanë parë ritet janë të lumtur, thotë ajo, ndërsa të tjerët nuk e kanë këtë fat pas vdekjes.

Festa kryesore, Misteret e Mëdha, mbahej në muajin Boedromion (shtator–tetor). Më 15 mblidheshin të iniciuarit, ndërsa vrasësit dhe «barbarët», ata që nuk ishin grekë, përjashtoheshin. Më 16 laheshin në det. Pas ditësh agjërimi, më 19 ecnin pas statujës së Iakut përgjatë Rrugës së Shenjtë, ἡ ἱερὰ ὁδός, dhe hynin në shenjtërore në muzg. Këto ditë janë një rindërtim modern, dhe Plutarku (Kamili 19) e vendos marshimin më 20. Në himn, Demetra e refuzon verën dhe kërkon miell elbi dhe ujë me një lloj mendre, κυκεών, dhe thuhet se e pinin edhe të iniciuarit.

Kush mund të merrte pjesë? Herodoti (8.65) thotë se inicohej çdo athinas ose grek tjetër që e dëshironte. Ai tregon gjithashtu se si, në vitin 480 p.e.s., në një Atikë të zbrazët, një i mërguar pa pluhur që ngrihej nga Eleusina, si prej rreth 30 000 burrash. Ritet duket se në fillim ishin vetëm për athinasit; në kohën romake, të iniciuarit vinin nga e gjithë perandoria. Një fjalim nga përmbledhja e Demostenit (59.21) tregon një grua të skllavëruar, Metanirën, të sjellë për t'u iniciuar.

Para festës kryesore vinin Misteret e Vogla, të kremtuara në Agra jashtë Athinës, në muajin Anthesterion (shkurt–mars), që ishin kryesisht një pastrim. Një vit pas inicimit, dikush mund të kthehej për të arritur gradën më të lartë dhe për t'u bërë ἐπόπτης, «ai që ka parë».

Ritet zhvilloheshin në Telesterion, τελεστήριον, një sallë katrore. Në gjysmën e dytë të shekullit V p.e.s. ajo u zgjerua për disa mijëra të iniciuar, që qëndronin në këmbë mbi shkallë përgjatë mureve. Burimet tona nuk pajtohen për ndërtuesit: Straboni (9.1.12) përmend Iktinin, arkitektin e Partenonit, ndërsa Plutarku (Perikliu 13) përmend Koroibin, Metagenin dhe Ksenoklin. Brenda ndodhej ἀνάκτορον, shenjtërorja e brendshme. Kryeprifti, ἱεροφάντης, «ai që tregon gjërat e shenjta», zgjidhej përjetë nga familja e Eumolpidëve.

Çfarë tregohej mbetet e panjohur. Pausania (1.38.7), që e përshkruan Greqinë me kaq hollësi, thotë se një ëndërr e pengoi të përshkruante atë që ndodhej brenda murit të shenjtërores. Dëshmitë e mëvonshme japin vetëm shkëndija: pas një nate errësire, ἀνάκτορον hapej dhe shpërthente një zjarr i madh, ndërsa autori i krishterë Hipoliti thotë se hierofanti tregonte një kalli gruri, të prerë në heshtje. Isokrati (4.28) e përmbledh premtimin në një shprehje: ata që marrin pjesë në rit kanë «shpresa më të ëmbla» për fundin e jetës.

Thyerja e sekretit ishte punë serioze. Në vitin 415 p.e.s., Alkibiadi u akuzua se imitonte Misteret në shtëpinë e tij, duke luajtur vetë hierofantin (Tukididi 6.28, Plutarku, Alkibiadi 22). Aristoteli (Etika e Nikomakut 1111a) sjell poetin Eskil, në lidhje me Misteret, si shembull të atij që nuk e di se diçka ishte e fshehtë.

Askush nuk e di me siguri sa të vjetra janë ritet. Fritz Graf nuk sheh rrënjë të provueshme në Epokën e Bronzit dhe e daton shenjtëroren e parë të gjurmueshme në shekullin VIII p.e.s., ndërsa Michael Cosmopoulos, në studimin e tij për gërmimet, mbron rrënjë vendore në Epokën e Bronzit. Fundi është më i qartë: Mark Aureli e rindërtoi shenjtëroren pas një pushtimi në vitin 170 e.s., perandori Teodos (379–395) ndaloi kultet pagane, përfshirë Misteret, dhe në vitin 395 ose 396 e.s. pushtuesit gotë e shkatërruan shenjtëroren. Gërmimet sistematike nisën në vitin 1882. Arkeologu Jorgos Milonas, që punoi në vend, botoi Eleusis and the Eleusinian Mysteries në vitin 1961.

Fjalët mbijetuan më mirë se ritet. Sot μυστήριο do të thotë mister, por edhe sakrament i kishës, si pagëzimi. Τελετή, dikur inicim, tani është çdo ceremoni, dhe një γραφείο τελετών është një agjenci funerale. Μύστης është dikush i iniciuar në çfarëdo gjëje. Επόπτης, dikur i iniciuari i gradës më të lartë, tani është mbikëqyrës, dhe në futboll edhe gjyqtar anësor. Nga ἀπόρρητος, «ajo që nuk duhet thënë», vjen τραπεζικό απόρρητο, sekreti bankar. Dhe ἀνάκτορον, shenjtërorja e një perëndie, u bë ανάκτορα, pallat mbretëror.