Τα Ελευσίνια Μυστήρια

Η Ελευσίνα ήταν μια πόλη της Αττικής, περίπου 20 χιλιόμετρα από την Αθήνα. Το ιερό της ανήκε στη Δήμητρα, τη θεά των σιτηρών, και στην κόρη της την Περσεφόνη, που συχνά την έλεγαν απλώς ἡ Κόρη. Στα νέα ελληνικά, κόρη είναι ακόμη η καθημερινή λέξη για τη θυγατέρα.

Ένα ποίημα περίπου του 650–550 π.Χ., ο Ομηρικός Ύμνος στη Δήμητρα, αφηγείται την ιστορία τους. Ο Άδης, ο θεός του κάτω κόσμου, άρπαξε την κοπέλα. Η Δήμητρα την αναζήτησε και ήρθε στην Ελευσίνα μεταμφιεσμένη σε γριά. Έπειτα, σταμάτησε τα σπαρτά να φυτρώνουν, ώσπου ο Δίας δέχτηκε να γυρίσει η Περσεφόνη. Όμως η κοπέλα έπρεπε να κατεβαίνει ξανά κάτω για το ένα τρίτο κάθε χρόνου. Πριν φύγει, η Δήμητρα δίδαξε στους άρχοντες της Ελευσίνας τις τελετές της.

Αυτές οι τελετές ήταν τα Μυστήρια, τὰ μυστήρια. Όποιος έπαιρνε μέρος ήταν μύστης, δηλαδή μυημένος, και δεν είχε δικαίωμα να αποκαλύψει όσα είχε δει. Το ποίημα δίνει και τον λόγο που πήγαιναν οι άνθρωποι: όσοι είδαν τις τελετές είναι ευτυχισμένοι, λέει, ενώ οι άλλοι δεν έχουν την ίδια καλή μοίρα μετά τον θάνατο.

Η κύρια γιορτή, τα Μεγάλα Μυστήρια, γινόταν τον μήνα Βοηδρομιώνα (Σεπτέμβριος–Οκτώβριος). Στις 15 συγκεντρώνονταν οι μύστες, και αποκλείονταν οι φονιάδες και οι «βάρβαροι», όσοι δεν ήταν Έλληνες. Στις 16 λούζονταν στη θάλασσα. Μετά από μέρες νηστείας, στις 19 περπατούσαν πίσω από το άγαλμα του Ιάκχου στην Ιερά Οδό, ἡ ἱερὰ ὁδός, και έμπαιναν στο ιερό το σούρουπο. Οι ημέρες αυτές είναι σύγχρονη ανασύνθεση, και ο Πλούταρχος (Κάμιλλος 19) τοποθετεί την πορεία στις 20. Στον ύμνο η Δήμητρα αρνείται το κρασί και ζητά αλεύρι από κριθάρι και νερό με φλησκούνι, ένα είδος μέντας, τον κυκεώνα, και λέγεται ότι τον έπιναν και οι μύστες.

Ποιος μπορούσε να μυηθεί; Ο Ηρόδοτος (8.65) λέει ότι μυούνταν όποιος ήθελε, Αθηναίος ή άλλος Έλληνας. Διηγείται επίσης πώς, το 480 π.Χ., σε μια Αττική άδεια, ένας εξόριστος είδε σκόνη να σηκώνεται από την Ελευσίνα, σαν από 30.000 άνδρες περίπου. Οι τελετές φαίνεται ότι ήταν στην αρχή για τους Αθηναίους· στα ρωμαϊκά χρόνια, οι μύστες έρχονταν από όλη την αυτοκρατορία. Ένας λόγος της δημοσθενικής συλλογής (59.21) δείχνει μια δούλη, τη Μετάνειρα, να πηγαίνει για να μυηθεί.

Πριν από την κύρια γιορτή γίνονταν τα Μικρά Μυστήρια, στις Άγρες έξω από την Αθήνα, τον Ανθεστηριώνα (Φεβρουάριος–Μάρτιος), που ήταν κυρίως εξαγνισμός. Έναν χρόνο μετά τη μύηση, μπορούσε κανείς να ξαναγυρίσει για τον ανώτατο βαθμό και να γίνει ἐπόπτης, «αυτός που έχει δει».

Οι τελετές γίνονταν στο Τελεστήριο, το τελεστήριον, μια τετράγωνη αίθουσα. Στο δεύτερο μισό του 5ου αιώνα π.Χ. μεγάλωσε, ώστε να χωρά αρκετές χιλιάδες μύστες, που στέκονταν σε σκαλιά κατά μήκος των τοίχων. Οι πηγές μας διαφωνούν για τους κατασκευαστές: ο Στράβων (9.1.12) αναφέρει τον Ικτίνο, τον αρχιτέκτονα του Παρθενώνα, ενώ ο Πλούταρχος (Περικλής 13) τον Κόροιβο, τον Μεταγένη και τον Ξενοκλή. Μέσα βρισκόταν το ἀνάκτορον, το ενδότερο ιερό. Ο αρχιερέας, ο ἱεροφάντης, «αυτός που δείχνει τα ιερά», επιλεγόταν ισόβια από το γένος των Ευμολπιδών.

Τι έδειχναν, δεν το ξέρουμε ακόμη. Ο Παυσανίας (1.38.7), που περιγράφει την Ελλάδα με τόση λεπτομέρεια, λέει ότι ένα όνειρο τον εμπόδισε να περιγράψει όσα υπήρχαν μέσα στον τοίχο του ιερού. Οι μεταγενέστερες μαρτυρίες δίνουν μόνο μικρές εικόνες: μετά από μια νύχτα σκοταδιού άνοιγε το ανάκτορο και ξεπηδούσε μεγάλη φωτιά, και ο χριστιανός συγγραφέας Ιππόλυτος λέει ότι ο ιεροφάντης έδειχνε ένα στάχυ, κομμένο μέσα στη σιωπή. Ο Ισοκράτης (4.28) δίνει την υπόσχεση σε μια φράση: όσοι μετέχουν στην τελετή έχουν «πιο γλυκές ελπίδες» για το τέλος της ζωής.

Η παραβίαση του μυστικού ήταν σοβαρή υπόθεση. Το 415 π.Χ. ο Αλκιβιάδης κατηγορήθηκε ότι μιμούνταν τα Μυστήρια στο σπίτι του και έπαιζε ο ίδιος τον ιεροφάντη (Θουκυδίδης 6.28, Πλούταρχος, Αλκιβιάδης 22). Ο Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια 1111a) δίνει τον ποιητή Αισχύλο, με τα Μυστήρια, ως παράδειγμα ανθρώπου που δεν ήξερε ότι κάτι ήταν απόρρητο.

Κανείς δεν είναι βέβαιος πόσο παλιές είναι οι τελετές. Ο Φριτς Γκραφ δεν βλέπει αποδεδειγμένες ρίζες στην εποχή του Χαλκού και χρονολογεί το πρώτο ιερό που μπορούμε να εντοπίσουμε στον 8ο αιώνα π.Χ., ενώ ο Μιχάλης Κοσμόπουλος, στη μελέτη του για τις ανασκαφές, υποστηρίζει ντόπιες ρίζες στην εποχή του Χαλκού. Το τέλος είναι πιο καθαρό: ο Μάρκος Αυρήλιος ξανάχτισε το ιερό μετά από μια εισβολή το 170 μ.Χ., ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος (379–395) απαγόρευσε τις ειδωλολατρικές λατρείες, ανάμεσά τους και τα Μυστήρια, και το 395 ή το 396 μ.Χ. Γότθοι εισβολείς κατέστρεψαν το ιερό. Οι συστηματικές ανασκαφές άρχισαν το 1882. Ο αρχαιολόγος Γεώργιος Μυλωνάς, που εργάστηκε στον χώρο, εξέδωσε το Eleusis and the Eleusinian Mysteries το 1961.

Οι λέξεις επέζησαν καλύτερα από τις τελετές. Σήμερα μυστήριο σημαίνει κάτι ανεξήγητο, αλλά και εκκλησιαστικό μυστήριο, όπως η βάπτιση. Η τελετή, κάποτε μύηση, είναι τώρα κάθε εορτασμός, και το γραφείο τελετών φροντίζει τις κηδείες. Μύστης είναι όποιος έχει μυηθεί σε οτιδήποτε. Ο επόπτης, κάποτε ο ανώτατος μυημένος, είναι τώρα αυτός που εποπτεύει, και επίσης ο βοηθός του διαιτητή στο ποδόσφαιρο. Από το ἀπόρρητος, «αυτό που δεν λέγεται», έχουμε το τραπεζικό απόρρητο. Και το ἀνάκτορον, ο ναός ενός θεού, έγινε τα ανάκτορα, το παλάτι του βασιλιά.