De Eleusinische mysteriën

Eleusis was een stad in Attica, zo'n 20 km van Athene. Het heiligdom was van Demeter, de godin van het graan, en van haar dochter Persephone, die vaak gewoon ἡ Κόρη werd genoemd, ‘het Meisje’. In het Nieuwgrieks is κόρη nog altijd het gewone woord voor een dochter.

Een gedicht uit ongeveer 650–550 v.Chr., de Homerische hymne aan Demeter, vertelt hun verhaal. Hades, de god van de onderwereld, ontvoerde het meisje. Demeter zocht haar en kwam vermomd als oude vrouw in Eleusis. Daarna liet ze de gewassen niet meer groeien, totdat Zeus instemde met de terugkeer van Persephone. Maar het meisje moest elk jaar een derde van de tijd terug naar beneden. Voor haar vertrek leerde Demeter de leiders van Eleusis haar riten.

Deze riten waren de mysteriën, τὰ μυστήρια. Wie meedeed was een μύστης, een ingewijde, en mocht niet onthullen wat hij had gezien. Het gedicht geeft ook de reden waarom mensen kwamen: wie de riten heeft gezien is gelukkig, zegt het, terwijl de anderen na de dood niet zulk geluk hebben.

Het hoofdfeest, de Grote Mysteriën, vond plaats in de maand Boëdromion (september-oktober). Op de 15e kwamen de ingewijden bijeen, en moordenaars en ‘barbaren’, wie geen Griek was, werden uitgesloten. Op de 16e baadden ze in zee. Na dagen van vasten liepen ze op de 19e achter het beeld van Iakchos over de Heilige Weg, ἡ ἱερὰ ὁδός, en betraden ze bij het vallen van de avond het heiligdom. Deze dagen zijn een moderne reconstructie, en Plutarchus (Camillus 19) plaatst de tocht op de 20e. In de hymne weigert Demeter wijn en vraagt ze om gerstemeel en water met polei, een soort munt, de κυκεών, en ook de ingewijden zouden die gedronken hebben.

Wie mocht meedoen? Herodotus (8.65) zegt dat elke Athener of andere Griek die dat wilde werd ingewijd. Hij vertelt ook hoe in 480 v.Chr., in een leeg Attica, een balling stof zag opstijgen uit Eleusis, als van zo'n 30.000 mannen. De riten lijken eerst alleen voor Atheners te zijn geweest; in de Romeinse tijd kwamen ingewijden uit het hele rijk. Een rede uit de verzameling van Demosthenes (59.21) toont een tot slaaf gemaakte vrouw, Metaneira, die werd meegenomen om ingewijd te worden.

Voor het hoofdfeest kwamen de Kleine Mysteriën, gevierd in Agrai buiten Athene in Anthesterion (februari-maart), die vooral een reiniging waren. Een jaar na de inwijding kon men terugkomen voor de hoogste graad en een ἐπόπτης worden, ‘iemand die gezien heeft’.

De riten vonden plaats in het Telesterion, het τελεστήριον, een vierkante zaal. In de tweede helft van de 5e eeuw v.Chr. werd die uitgebreid voor enkele duizenden ingewijden, die op treden langs de muren stonden. Onze bronnen zijn het oneens over de bouwers: Strabo (9.1.12) noemt Iktinos, de architect van het Parthenon, terwijl Plutarchus (Pericles 13) Koroibos, Metagenes en Xenokles noemt. Binnen stond het ἀνάκτορον, het binnenste heiligdom. De hogepriester, de ἱεροφάντης, ‘hij die de heilige dingen toont’, werd voor het leven gekozen uit de familie van de Eumolpiden.

Wat er getoond werd, is nog altijd onbekend. Pausanias (1.38.7), die Griekenland zo gedetailleerd beschrijft, zegt dat een droom hem belette te beschrijven wat er binnen de muur van het heiligdom lag. Latere getuigenissen geven slechts een glimp: na een nacht van duisternis ging het ἀνάκτορον open en laaide een groot vuur op, en de christelijke schrijver Hippolytus zegt dat de hiërofant een graanaar toonde, in stilte gesneden. Isocrates (4.28) vat de belofte in één zin samen: wie aan de rite deelneemt, heeft ‘zoetere hoop’ op het einde van het leven.

Het geheim verbreken was ernstig. In 415 v.Chr. werd Alcibiades beschuldigd van het nabootsen van de mysteriën bij hem thuis, waarbij hij zelf de hiërofant speelde (Thucydides 6.28, Plutarchus, Alcibiades 22). Aristoteles (Ethica Nicomachea 1111a) noemt de dichter Aeschylus, in verband met de mysteriën, als voorbeeld van iemand die niet weet dat iets geheim was.

Niemand weet zeker hoe oud de riten zijn. Fritz Graf ziet geen aantoonbare wortels in de bronstijd en dateert het eerste aanwijsbare heiligdom in de 8e eeuw v.Chr., terwijl Michael Cosmopoulos in zijn studie van de opgravingen pleit voor plaatselijke wortels in de bronstijd. Het einde is duidelijker: Marcus Aurelius herbouwde het heiligdom na een inval in 170 n.Chr., keizer Theodosius (379-395) verbood de heidense culten, ook de mysteriën, en in 395 of 396 n.Chr. verwoestten binnenvallende Goten het heiligdom. Systematische opgravingen begonnen in 1882. De archeoloog Georgios Mylonas, die er werkte, publiceerde in 1961 Eleusis and the Eleusinian Mysteries.

De woorden hebben het beter overleefd dan de riten. Vandaag betekent μυστήριο een raadsel, maar ook een sacrament van de kerk, zoals de doop. Een τελετή, ooit een inwijding, is nu elke ceremonie, en een γραφείο τελετών is een uitvaartbureau. Een μύστης is iemand die ergens in is ingewijd. Een επόπτης, ooit de hoogste ingewijde, is nu een toezichthouder, en ook een grensrechter bij het voetbal. Van ἀπόρρητος, ‘wat niet gezegd mag worden’, komt τραπεζικό απόρρητο, het bankgeheim. En ἀνάκτορον, het heiligdom van een god, werd ανάκτορα, een koninklijk paleis.