Kształty greckich waz i ich przeznaczenie

Starożytne słowo oznaczające naczynie to ἀγγεῖον. Dziś Grecy mówią αγγείο o starożytnym naczyniu w muzeum, a to samo słowo oznacza też „naczynie krwionośne”. Współczesny wazon na kwiaty to βάζο, słowo pochodzące z włoskiego vaso.

Greccy garncarze mieli do wyboru około 20 głównych kształtów, choć specjaliści liczą je na różne sposoby. Kształt naczynia zależał od jego zadania. Zwróć uwagę na trzy rzeczy:

• Uchwyty. Dwa uchwyty po bokach pomagają podnieść ciężkie naczynie. Jeden pionowy uchwyt pomaga nalewać.
• Wylot. Szeroki wylot jest dobry do mieszania lub picia. Małe naczynie z wąskim wylotem pozostawało zapewne zamknięte, więc nadawało się do pachnącego olejku.
• Wielkość. Naczynie na zapasy może być bardzo duże. Naczynko z olejkiem atlety jest bardzo małe.

Uwaga na nazwy! Wiele z nich nadali kształtom uczeni w XVIII i XIX wieku, którzy przypisali naczyniom słowa ze starych książek i napisów. Dlatego opis w muzeum nie musi mówić dokładnie tego, co powiedziałby starożytny Grek. Dla niego κύλιξ mogła być każdym kubkiem do wina.

ἀμφορεύς (amfora) to duże naczynie z dwoma uchwytami. Jej nazwa to krótsza forma słowa ἀμφιφορεύς u Homera, związanego z φέρω, „niosę”. Przechowywano lub przewożono w niej oliwę, wino i miód. Żołnierz i pisarz Ksenofont wspomina nawet o amforach pełnych solonego mięsa delfinów, znalezionych w wioskach podczas jego długiego marszu (Anabaza 5.4.28).

Niektóre amfory były nagrodami. Na igrzyskach panatenajskich w Atenach zwycięzcy dostawali amfory z oliwą ze świętych drzew Ateny. Jedna z nich, dziś na Harvardzie, powstała w latach 340–339 p.n.e. i ma 80 cm wysokości. Widać na niej Atenę, a namalowane słowa mówią, że pochodzi „z igrzysk w Atenach”. Według muzeum zwycięski pięściarz dostawał 60 amfor oliwy.

ὑδρία (hydria) była dzbanem na wodę, a jej nazwa pochodzi od ὕδωρ, woda. Ma trzy uchwyty. Dwa boczne służyły do podnoszenia, gdy była pełna. Pionowy, z tyłu, służył do nalewania lub do noszenia pustej. Malowidła na wazach pokazują hydrie przy publicznych fontannach. W hydrii mogły się też znaleźć żetony do głosowania albo prochy zmarłych.

Podczas uczty, czyli συμπόσιον, Grecy mieszali wino z wodą, zanim je wypili. Robili to w dużym naczyniu z szerokim wylotem, czyli κρατήρ (krater). Słowo to jest związane z czasownikiem κεράννυμι, „mieszam”. Ten stary czasownik wciąż żyje. Dał współczesne κερνάω, „częstuję”, więc grecki przyjaciel, który mówi «σε κερνάω», chce zapłacić za twój napój. Nawet κρασί, codzienne słowo oznaczające wino, pochodzi od κρᾶσις, „mieszanie”.

Potem przychodziła kolej na οἰνοχόη (oinochoe), czyli dzban. Nabierano nim wino z krateru i nalewano do czar. W jego nazwie jest słowo οἶνος, wino. Poeta Hezjod daje dziwną przestrogę: nigdy nie stawiaj dzbana na kraterze, gdy ludzie piją, bo wiąże się z tym śmiertelny los (Prace i dni 744).

Na koniec wino trafiało do κύλιξ (kyliks), szerokiej i płytkiej czary z dwoma uchwytami i cienką stopką. Była używana od początku VI wieku p.n.e. i często wiąże się ją ze scenami uczt. Innym naczyniem do picia z dwoma uchwytami był σκύφος (skyfos).

λήκυθος (lekythos) to wąski flakonik z jednym uchwytem. Był w nim olej, którego używano do lamp, do gotowania i jako perfum. To słowo jest bardzo stare. W Odysei Homera (6.79) matka daje córce, księżniczce Nauzykai, oliwę w złotym λήκυθος, aby wzięła ją nad rzekę i natarła się nią po umyciu.

Lekythos miał też smutne zadanie. Muzeum w Princeton wyjaśnia, że te naczynia zawierały pachnący olejek na pogrzeby. Żałobnicy kładli je w grobie, a później odwiedzający przynosili następne. Olejkiem oddawali cześć zmarłemu i pomnikowi nagrobnemu.

ἀρύβαλλος (aryballos) był bardzo małym naczynkiem z pachnącym olejkiem. Atleci nacierali się nim przed ćwiczeniami i po nich. πυξίς (pyksis) była okrągłym pudełkiem z pokrywką na kosmetyki. Na początku słowo to oznaczało pudełko z drewna bukszpanowego. Dziś πυξίδα ma po grecku nowe zadanie: to kompas, a to znaczenie wzorowano na włoskim bussola.