Sportowcy i sport w starożytnej Grecji

Sportowca nazywano ἀθλητής. To słowo należy do jednej rodziny z ἆθλος, zawodami, i ἆθλον, nagrodą. Sportowiec był więc kimś, kto walczył o nagrodę. Dziś grecka gwiazda sportu to nadal αθλητής.

W igrzyskach olimpijskich mogli startować tylko wolni Grecy, mężczyźni i chłopcy, a ich rodzice też musieli być wolni. Chłopcy mieli własne zawody. Kobiety nie mogły tam startować, ale dziewczęta biegały w Olimpii we własnych biegach, zwanych Herajami. Pisarz Pauzaniasz opowiada o odważnej matce. Przebrała się za trenera, aby zabrać syna na igrzyska.

Sportowcy ćwiczyli w palestrze i gimnazjonie. Biegacze i zapaśnicy startowali nago, z oliwą na skórze. Oliwę nosili w małym okrągłym naczyniu, arybalosie. Wiele sportów wzięło się z polowania i wojny. Oszczep na przykład był najpierw bronią.

W Olimpii w każdej konkurencji był tylko jeden zwycięzca, więc nie było srebrnego medalu. Oto główne sporty:

• Bieg. Najkrótszy bieg, στάδιον, miał w Olimpii około 192 metrów. To samo słowo oznaczało też bieżnię, a od niego pochodzi współczesne słowo στάδιο.
• Dysk. Δίσκος był najpierw z kamienia, a później zwykle z brązu. Niektóre były lekkie, dla chłopców, a inne ciężkie, dla mężczyzn. Około 450 r. p.n.e. rzeźbiarz Myron stworzył słynnego dyskobola z brązu. Oryginał zaginął, ale zachowały się rzymskie kopie z marmuru.
• Oszczep. Ἀκόντιον był drewnianym drągiem, mniej więcej wzrostu sportowca, rzucanym za pomocą skórzanej pętli.
• Skok. Przy ἅλμα sportowcy trzymali ciężarki, ἁλτῆρες, ważące około 1,5–4 kilogramów, i machali nimi, aby skoczyć dalej. Dziś αλτήρες to hantle: słowo wróciło do greki przez francuski.
• Sporty walki. Były to zapasy, πάλη, boks, πυγμαχία, ze skórzanymi rzemieniami na dłoniach, i ostry παγκράτιον, połączenie obu.

Πένταθλον obejmował pięć konkurencji: bieg, skok, oszczep, dysk i zapasy. Specjaliści wciąż nie są pewni, czy skok był jeden, czy było ich kilka.

Na czterech największych świętach nagrodą był wieniec z liści: dzika oliwka w Olimpii, wawrzyn w Delfach, sosna na Istmie i dziki seler w Nemei. Dziś nagroda po grecku to έπαθλο, od starożytnego ἔπαθλον.

Inne igrzyska dawały cenne nagrody. Na Panatenajach w Atenach zwycięzcy dostawali wielkie malowane naczynia z oliwą. Na tych naczyniach widnieją słowa ΤΟΝ ΑΘΕΝΕΘΕΝ ΑΘΛΟΝ, „z igrzysk w Atenach”. Zwycięzcę mogło nagrodzić także jego miasto. Plutarch podaje, że prawo Solona dawało 500 drachm Ateńczykowi, który wygrał w Olimpii.

Niektórzy sportowcy stali się gwiazdami. Milon z Krotony sześć razy wygrał zapasy w Olimpii, pierwszy raz jako chłopiec. Pauzaniasz mówi, że nikt nie potrafił wyrwać mu z ręki granatu, a jednak on go nie zgniatał. Leonidas z Rodos wygrywał te same trzy biegi na czterech igrzyskach z rzędu, od 164 do 152 r. p.n.e.: dwanaście wieńców! Według tradycji pięściarza Diagorasa z Rodos nieśli na ramionach dwaj synowie, też zwycięzcy. Kyniska ze Sparty, córka króla, była pierwszą kobietą, która zdobyła wieniec, bo zwycięskie konie należały do niej.

Ateny miały własny stadion dla zawodów Wielkich Panatenajów. Polityk Likurg zbudował go około 330 r. p.n.e., w zagłębieniu między dwoma wzgórzami. Na początku jego boki były tylko z ziemi. Około 140 r. n.e. bogaty Herodes Attyk zapłacił za pokrycie go białym marmurem. Podróżnik Pauzaniasz nazwał go cudem dla oczu: στάδιόν ἐστι λευκοῦ λίθου, „stadion z białego kamienia”.

Później stadion opuszczono, a ludzie zabierali jego marmur do innych celów. Na igrzyska olimpijskie w 1896 r. odbudowano go, głównie za pieniądze Jerzego Awerofa. Czasu było mało. Według Fundacji Świata Helleńskiego w 1896 r. tylko cztery pierwsze rzędy były z marmuru, a górne rzędy były z drewna pomalowanego na biało. Prace z marmurem skończono kilka lat później. W 1896 r. biegacz Spiros Luis wygrał maraton i właśnie tu dobiegł do mety.

Stadion wciąż jest używany. W lipcu 2026 r. odbyły się tu zawody w skoku o tyczce. Po grecku ten skok to άλμα επί κοντώ, ze starożytnym słowem oznaczającym skok. W tym samym roku zaczęło się pierwsze od 120 lat systematyczne czyszczenie jego marmuru.