Οι αθλητές και ο αθλητισμός στην αρχαία Ελλάδα

Ο αθλητής λεγόταν ἀθλητής. Η λέξη ανήκει στην ίδια οικογένεια με το ἆθλος, τον αγώνα, και το ἆθλον, το βραβείο. Αθλητής, λοιπόν, ήταν αυτός που αγωνιζόταν για ένα βραβείο. Σήμερα, ένας Έλληνας πρωταθλητής είναι ακόμη αθλητής.

Στους Ολυμπιακούς Αγώνες μπορούσαν να αγωνιστούν μόνο ελεύθεροι Έλληνες άντρες και αγόρια, με ελεύθερους γονείς. Τα αγόρια είχαν δικούς τους αγώνες. Οι γυναίκες δεν μπορούσαν να αγωνιστούν εκεί, αλλά τα κορίτσια έτρεχαν στους δικούς τους αγώνες στην Ολυμπία, τα Ηραία. Ο συγγραφέας Παυσανίας αφηγείται την ιστορία μιας γενναίας μητέρας. Ντύθηκε προπονητής για να πάει τον γιο της στους Αγώνες.

Οι αθλητές γυμνάζονταν στην παλαίστρα και στο γυμνάσιο. Οι δρομείς και οι παλαιστές αγωνίζονταν γυμνοί, με λάδι στο δέρμα τους. Το λάδι το κουβαλούσαν σε ένα μικρό στρογγυλό αγγείο, τον αρύβαλλο. Πολλά αθλήματα ξεκίνησαν από το κυνήγι και τον πόλεμο. Το ακόντιο, για παράδειγμα, ήταν αρχικά όπλο.

Στην Ολυμπία υπήρχε μόνο ένας νικητής σε κάθε αγώνισμα, άρα δεν υπήρχε ασημένιο μετάλλιο. Αυτά ήταν τα κύρια αθλήματα:

• Τρέξιμο. Ο πιο σύντομος αγώνας, το στάδιον, ήταν περίπου 192 μέτρα στην Ολυμπία. Η ίδια λέξη σήμαινε και τον στίβο, και από αυτήν βγαίνει η σημερινή λέξη στάδιο.
• Δίσκος. Ο δίσκος ήταν στην αρχή από πέτρα και αργότερα συνήθως από χαλκό. Κάποιοι ήταν ελαφριοί, για τα αγόρια, και κάποιοι βαριοί, για τους άντρες. Γύρω στο 450 π.Χ., ο γλύπτης Μύρων έφτιαξε έναν διάσημο χάλκινο δισκοβόλο. Το έργο χάθηκε, αλλά σώζονται ρωμαϊκά μαρμάρινα αντίγραφα.
• Ακόντιο. Το ἀκόντιον ήταν ένα ξύλινο κοντάρι, περίπου όσο ψηλός ήταν ο αθλητής, και το έριχναν με μια δερμάτινη θηλιά.
• Άλμα. Στο ἅλμα, οι αθλητές κρατούσαν βάρη, τους ἁλτῆρες, από 1,5 έως 4 κιλά περίπου, και τα κουνούσαν για να πηδήξουν πιο μακριά. Σήμερα, οι αλτήρες είναι όργανα γυμναστικής: η λέξη ξαναμπήκε στα ελληνικά μέσα από τα γαλλικά.
• Αγωνίσματα μάχης. Ήταν η πάλη, η πυγμαχία, με δερμάτινους ιμάντες γύρω από τα χέρια, και το σκληρό παγκράτιον, ένα μείγμα και των δύο.

Το πένταθλον είχε πέντε αγωνίσματα: τρέξιμο, άλμα, ακόντιο, δίσκο και πάλη. Οι ειδικοί δεν είναι ακόμη βέβαιοι αν το άλμα ήταν ένα πήδημα ή περισσότερα.

Στις τέσσερις μεγαλύτερες γιορτές, το βραβείο ήταν ένα στεφάνι από φύλλα: αγριελιά στην Ολυμπία, δάφνη στους Δελφούς, πεύκο στην Ισθμία και αγριοσέλινο στη Νεμέα. Σήμερα το βραβείο στα ελληνικά λέγεται έπαθλο, από το αρχαίο ἔπαθλον.

Άλλοι αγώνες έδιναν πολύτιμα βραβεία. Στα Παναθήναια, στην Αθήνα, οι νικητές έπαιρναν μεγάλα ζωγραφιστά αγγεία με ελαιόλαδο. Πάνω σε αυτά τα αγγεία είναι γραμμένες οι λέξεις ΤΟΝ ΑΘΕΝΕΘΕΝ ΑΘΛΟΝ, «από τους αγώνες της Αθήνας». Και η πόλη του νικητή μπορούσε να τον ανταμείψει. Ο Πλούταρχος λέει ότι ένας νόμος του Σόλωνα έδινε 500 δραχμές σε όποιον Αθηναίο νικούσε στην Ολυμπία.

Μερικοί αθλητές έγιναν αστέρες. Ο Μίλων ο Κροτωνιάτης νίκησε στην πάλη στην Ολυμπία έξι φορές, την πρώτη ως αγόρι. Ο Παυσανίας λέει ότι κανείς δεν μπορούσε να του πάρει ένα ρόδι από το χέρι, κι όμως εκείνος δεν το έλιωνε. Ο Λεωνίδας ο Ρόδιος νίκησε στους ίδιους τρεις αγώνες δρόμου σε τέσσερις συνεχόμενες Ολυμπιάδες, από το 164 έως το 152 π.Χ.: δώδεκα στεφάνια! Η παράδοση λέει ότι τον πυγμάχο Διαγόρα τον Ρόδιο τον σήκωσαν στους ώμους οι δύο νικητές γιοι του. Η Κυνίσκα από τη Σπάρτη, κόρη βασιλιά, ήταν η πρώτη γυναίκα που κέρδισε το στεφάνι, επειδή δικά της ήταν τα άλογα που νίκησαν.

Η Αθήνα είχε δικό της στάδιο για τους αθλητικούς αγώνες των Μεγάλων Παναθηναίων. Το έχτισε ο πολιτικός Λυκούργος γύρω στο 330 π.Χ., σε ένα κοίλωμα ανάμεσα σε δύο λόφους. Στην αρχή, οι πλευρές του ήταν μόνο από χώμα. Γύρω στο 140 μ.Χ., ο πλούσιος Ηρώδης ο Αττικός πλήρωσε για να το καλύψουν με λευκό μάρμαρο. Ο περιηγητής Παυσανίας το ονόμασε θαύμα για τα μάτια: στάδιόν ἐστι λευκοῦ λίθου, «ένα στάδιο από λευκή πέτρα».

Αργότερα το στάδιο εγκαταλείφθηκε και οι άνθρωποι πήραν το μάρμαρό του για άλλες χρήσεις. Για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896 ξαναχτίστηκε, κυρίως με χρήματα του Γεωργίου Αβέρωφ. Ο χρόνος ήταν λίγος. Σύμφωνα με το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, το 1896 ήταν μαρμάρινες μόνο οι τέσσερις πρώτες σειρές, ενώ οι επάνω σειρές ήταν ξύλινες και βαμμένες λευκές. Οι εργασίες με το μάρμαρο τελείωσαν λίγα χρόνια αργότερα. Το 1896, ο δρομέας Σπύρος Λούης νίκησε στον μαραθώνιο και τερμάτισε εδώ.

Το στάδιο χρησιμοποιείται ακόμη. Τον Ιούλιο του 2026 φιλοξένησε αγώνα στο άλμα επί κοντώ, με την αρχαία λέξη για το πήδημα. Την ίδια χρονιά ξεκίνησε ο πρώτος συστηματικός καθαρισμός των μαρμάρων του μετά από 120 χρόνια.