Porządki architektoniczne: dorycki, joński i koryncki

Kolumna to wysoki kamienny słup, który podtrzymuje dach. W starożytnej grece nazywano ją κίων. Dziś Grecy mówią κίονας w książce do historii, a κολόνα na co dzień.

Grecka kolumna ma trzy części:

• bazę, czyli stopę na dole (niektóre kolumny jej nie mają);
• trzon, długi korpus, często z prostymi rowkami zwanymi żłobkowaniem, ραβδώσεις;
• głowicę, szerszą górę, κιονόκρανο, która dźwiga ciężkie kamienne belki.

Grecy budowali według kilku stałych stylów. Każdy styl miał swój rodzaj kolumny, swoje proporcje i swoje ozdoby na belkach powyżej. Po polsku taki styl nazywamy porządkiem. Po grecku to ρυθμός, to samo słowo co „rytm” w muzyce. Są trzy greckie porządki: dorycki, joński i koryncki. Najłatwiej rozpoznać je, patrząc w górę, na głowicę.

Porządek dorycki, δωρικός ρυθμός, jest najstarszy. Jego nazwa pochodzi od Dorów, jednego z ludów greckich. Stosowano go w Grecji kontynentalnej oraz w greckich miastach południowej Italii i Sycylii. Badacze sądzą, że jego kształty pochodzą od starszych budowli z drewna, które później odtworzono w kamieniu.

Kolumna dorycka jest gruba i mocna. Nie ma bazy: stoi bezpośrednio na najwyższym stopniu świątyni. Jej głowica jest bardzo prosta, jak okrągła poduszka z płaską kwadratową płytą na wierzchu.

Najsłynniejszą świątynią dorycką jest Partenon na Akropolu w Atenach. Zbudowano go dla bogini Ateny w latach 447–438 p.n.e., a jego rzeźby ukończono w 432 p.n.e. Architektami byli Iktinos i Kallikrates, a pracami kierował rzeźbiarz Fidiasz. Partenon jest dorycki z zewnątrz, ale ma też kilka jońskich elementów w środku.

Porządek joński, ιωνικός ρυθμός, nazwano od Jonów, Greków, którzy mieszkali na wybrzeżu Azji Mniejszej (dziś zachodnia Turcja) i na wyspach Morza Egejskiego. Tam stały niektóre z jego największych świątyń, na przykład świątynia Artemidy w Efezie.

Kolumna jońska jest smuklejsza i lżejsza od doryckiej. Stoi na bazie z kamiennych pierścieni. Jej głowicę łatwo rozpoznać: ma dwie spirale, które zwijają się w dół po lewej i po prawej, jak zwój. Po grecku te spirale nazywają się έλικες; po polsku mówimy woluty albo ślimacznice.

Rzymski architekt Witruwiusz, który napisał książkę o architekturze, porównał oba style do ludzi. Mówił, że kolumna dorycka jest jak silny mężczyzna, a jońska jak kobieta, a woluty to jej loki. To jego porównanie, a nie zasada greckich budowniczych.

W Atenach Erechtejon na Akropolu jest świątynią jońską. Zbudowano go w latach 421–406 p.n.e. dla Ateny i Posejdona.

Porządek koryncki, κορινθιακός ρυθμός, jest najmłodszy i najbogaciej zdobiony. Nazwano go od miasta Koryntu. Jest bardzo podobny do jońskiego: wielka różnica to głowica, pokryta rzeźbionymi liśćmi rośliny zwanej akantem, άκανθος, z małymi spiralami na górze.

Witruwiusz opowiada, jak miał powstać. Młoda dziewczyna z Koryntu zmarła, a jej piastunka postawiła na grobie kosz z jej ulubionymi rzeczami i przykryła go dachówką. Wokół kosza wyrósł akant. Rzeźbiarz Kallimachos zobaczył to i zrobił głowice w tym kształcie. To piękna legenda, ale nikt nie może jej udowodnić.

Najstarsza znaleziona dotąd głowica koryncka była wewnątrz świątyni Apollina w Bassaj, w górach Peloponezu, zbudowanej około 420–400 p.n.e. Na początku Grecy używali kolumn korynckich głównie we wnętrzach budowli. Później Rzymianie pokochali ten porządek i stosowali go wszędzie, na przykład w ogromnej świątyni Zeusa Olimpijskiego w Atenach. Rzymianie dodali też dwa własne porządki, toskański i kompozytowy.