Het oude Korinthe, de stad tussen twee zeeën

Kijk op een kaart van Griekenland. De Peloponnesos is met het vasteland verbonden door een smalle strook land, een landengte, in het Grieks ἰσθμός. Korinthe, Κόρινθος, lag naast deze strook, onder een steile rots die Akrokorinthe heet, Ἀκροκόρινθος.

De stad had twee havens, aan elke zee één. Lechaion, Λέχαιον, ontving de schepen uit Italië en Kenchreai, Κεγχρεαί, de schepen uit Azië (Strabo 8.6.22). Zeelui waren bang voor de lange weg rond de Peloponnesos, langs de stormachtige Kaap Malea. Strabo (8.6.20) citeert daarover een gezegde: “vaar om Malea en vergeet je thuis”. Daarom stopten kooplui graag in Korinthe.

Zo werd de stad rijk. Homerus noemt haar al ἀφνειός, “welvarend” (Ilias 2.570), en Thucydides (1.13) zegt dat er altijd een markt was. Strabo (8.6.21) vertelt ook een mythe: bij de bron Peirene op Akrokorinthe ving de held Bellerophon het gevleugelde paard Pegasus terwijl het dronk.

Rond 750 v.Chr. had één familie de macht, de Bakchiaden. Rond 657 v.Chr. zette een man genaamd Kypselos, Κύψελος, hen af en regeerde alleen als τύραννος. In het oude Griekenland betekende dat woord een heerser die de macht met geweld of buiten de wet had gegrepen; nu betekent het vooral een wrede heerser. Herodotus (5.92) vertelt dat Kypselos als baby voor zijn moordenaars werd verstopt in een kist, een κυψέλη, en daarnaar werd genoemd. In het Grieks van nu betekent κυψέλη bijenkorf. Zijn zoon Periander, Περίανδρος, volgde hem rond 627 v.Chr. op en stierf in de jaren 580 v.Chr.; de bronnen noemen verschillende jaren.

Korinthiërs stichtten Syracuse op Sicilië en vestigden zich op Korkyra, het huidige Korfoe, volgens de overlevering rond 733 v.Chr. Thucydides (1.13) meldt dat zij naar verluidt de eerste triëren van Griekenland bouwden, en noemt een Korinthische scheepsbouwer, een ναυπηγός, Ameinokles. Hij vermeldt ook de oudste zeeslag die hij kende, tussen Korinthe en Korkyra.

De pottenbakkers van Korinthe bedachten de zwartfigurige techniek: donkere silhouetten met ingekraste details. Hun kleine olieflesjes, de aryballoi, verspreidden zich in de 7e eeuw v.Chr. wijd. Herodotus (2.167) voegt eraan toe dat Korinthiërs ambachtslieden minder minachtten dan andere Grieken.

Schepen konden Malea helemaal vermijden als ze de landengte over land overstaken. Strabo (8.6.22) noemt die oversteek de δίολκος. De archeoloog Nikolaos Verdelis groef hier vanaf 1956 een met steen geplaveide weg op en dateerde die rond 600 v.Chr., de tijd van Periander. Het plaveisel heeft groeven, die hij zag als geleiders voor wielen.

Thucydides (8.7–8) vertelt hoe de Spartanen in 412 v.Chr. schepen over de landengte wilden brengen. De meeste historici denken nu dat oorlogsschepen hier niet regelmatig overheen werden gesleept en dat wagens vooral zware lading vervoerden, misschien hout of marmer.

Men droomde ook van een kanaal, een διῶρυξ, een woord dat Herodotus al gebruikt. Pausanias (2.1.5) zag de plek waar iemand had geprobeerd te graven en had opgegeven. Andere bronnen noemen keizer Nero, in 67 n.Chr. Het kanaal, nu διώρυγα in het Grieks, ging uiteindelijk in 1893 open. Het is ongeveer 6,3 km lang en sneed delen van de oude weg door. Grieken spreken nog steeds van ο Ισθμός της Κορίνθου.

Korinthe bleef beroemd. Euripides liet zijn Medea daar spelen, en Plutarchus (Alexander 14) plaatst de ontmoeting van Alexander en Diogenes bij de stad. Toen, in 146 v.Chr., verwoestte de Romeinse veldheer Lucius Mummius haar (Pausanias 7.16; Strabo 8.6.23). Strabo meldt, op gezag van de historicus Polybius die erbij was, dat soldaten bordspellen speelden op beroemde schilderijen die op de grond waren gegooid.

Volgens Strabo lag de stad daarna lang verlaten, tot Julius Caesar kolonisten stuurde, vooral vrijgelatenen; de kolonie wordt gedateerd op 44 v.Chr. De kolonisten groeven oude graven open en verkochten de vazen in Rome als νεκροκορίνθια. In dit Romeinse Korinthe verbleef de apostel Paulus een jaar en zes maanden (Handelingen 18:11). Zijn brieven aan de christenen van de stad heten in het Grieks «Προς Κορινθίους».

Nu liggen de ruïnes bij Αρχαία Κόρινθος. De American School of Classical Studies graaft hier sinds 1896. Zeven monolithische zuilen van de Apollotempel, uit het midden van de 6e eeuw v.Chr., staan nog overeind. Ze zijn Dorisch, al is de latere Korinthische orde, κορινθιακός ρυθμός, naar de stad genoemd. Het moderne Korinthe werd na een aardbeving in 1858 een paar kilometer verderop gebouwd.