Bajki Ezopa po grecku

Ezop, po starogrecku Αἴσωπος, to najsłynniejszy opowiadacz bajek. Ale wiemy o nim bardzo mało. Wczesna wiadomość pochodzi od historyka Herodota z V wieku p.n.e. Herodot umieszcza Ezopa w VI wieku p.n.e. Mówi, że Ezop był niewolnikiem Iadmona, człowieka z wyspy Samos. Nazywa go λογοποιός, czyli twórcą opowieści. Opowiada też, że Ezop został zabity i że mieszkańcy Delf po wyroczni zaproponowali później zadośćuczynienie za jego śmierć.

Późniejsi autorzy dodali wiele innych opowieści. W komedii Arystofanesa Ezop jest oskarżony o kradzież świętej czary w Delfach. Inne historie czynią go doradcą króla Krezusa. Dziś wielu badaczy uważa, że prawdziwego Ezopa prawdopodobnie nie było. Dla nich jego imię to etykieta dla grupy starych opowieści. Nie możemy być pewni.

Bajka to bardzo krótka opowieść z nauką. Zwierzęta mówią i zachowują się jak ludzie. Po starogrecku taka opowieść to μῦθος. Zdanie na końcu często wyjaśnia naukę. To ἐπιμύθιον, słowo utworzone z ἐπί i μῦθος.

• Lis i winogrona (Ἀλώπηξ καὶ βότρυς). Głodny lis widzi winogrona wiszące na winorośli. Nie może ich dosięgnąć. Odchodząc, mówi: «Ὄμφακές εἰσιν», „Są niedojrzałe”. Nauka: niektórzy ludzie ponoszą porażkę, bo są słabi, a potem obwiniają okoliczności.
• Cykada i mrówki (Τέττιξ καὶ μύρμηκες). Jest zima. Głodna cykada prosi mrówki o jedzenie. Dlaczego nie zbierałaś jedzenia latem, pytają. „Śpiewałam”, odpowiada. Mrówki się śmieją: to tańcz zimą! Niektóre książki mówią „konik polny”, ale po grecku jest τέττιξ, cykada.
• Żółw i zając (Χελώνη καὶ λαγωός). Zając śmieje się z nóg żółwia, więc urządzają wyścig. W jednej greckiej wersji sędzią jest lis. Zając ufa swoim nogom i zasypia. Żółw się nie zatrzymuje i wygrywa.

Na początku ludzie przekazywali bajki ustnie. Takie opowieści są starsze niż daty podawane dla Ezopa. Około 700 roku p.n.e. poeta Hezjod opowiadał już krótką historię, w której jastrząb mówi do słowika. W 399 roku p.n.e. Sokrates siedział w więzieniu i czekał na śmierć. Platon mówi, że wziął „μύθους Ezopa”, które znał, i przełożył je na wiersze.

W IV wieku p.n.e. Ateńczyk Demetriusz z Faleronu ułożył zbiór bajek. Dziś jest on zaginiony. W I wieku n.e. Fedrus pisał bajki łacińskim wierszem. Babriusz pisał je greckim wierszem, może pod koniec I lub w II wieku n.e. Współczesne wydania drukują greckie bajki prozą z późniejszych zbiorów, na przykład wydanie Émile’a Chambry’ego. W XVII wieku francuski poeta La Fontaine opowiedział je na nowo, a wiele znanych dziś wersji pochodzi od niego.

Przeczytaj bajkę na głos po grecku, a usłyszysz dzisiejsze słowa. Żółw, χελώνη, to teraz χελώνα. Zając, λαγώς, to teraz λαγός. Lis przebył dłuższą drogę: pokrewna dawna forma ἀλωπά zmieniała się powoli w średniowieczu, aż stała się słowem αλεπού. Mrówka, μύρμηξ, stała się μυρμήγκι przez formę zdrobniałą μυρμήκιον. Cykada, τέττιξ, stała się τζίτζικας, a w tej zmianie pomógł sam dźwięk owada, τζι τζι.

Niektóre słowa nie zostały w codziennej mowie. Βότρυς z bajki, kiść winogron, to teraz tylko uczone słowo w botanice. Grecy mówią σταφύλι, a to słowo pochodzi od innego dawnego wyrazu, σταφυλή. Niedojrzałe winogrono, ὄμφαξ, nazywa się dziś zwykle αγουρίδα, to późniejsze słowo. Ale μύθος wciąż tu jest. Grecki słownik podaje jako przykład «οι μύθοι του Αισώπου», a επιμύθιο to wciąż słowo na morał opowieści.