Yunanca Ezop Masalları

Eski Yunancada Αἴσωπος olan Ezop, en ünlü masal anlatıcısıdır. Ama onun hakkında çok az şey biliyoruz. Eski bir bilgi, MÖ 5. yüzyılda yaşayan tarihçi Herodot’tan gelir. Herodot, Ezop’u MÖ 6. yüzyıla yerleştirir. Ezop’un, Sisam Adası’ndan bir adam olan Iadmon’un kölesi olduğunu söyler. Ona λογοποιός, yani öykü yapan kişi der. Ayrıca Ezop’un öldürüldüğünü ve Delfi halkının bir kehanetten sonra onun ölümü için tazminat önerdiğini anlatır.

Daha sonraki yazarlar başka birçok öykü ekledi. Aristofanes’in bir komedisinde Ezop, Delfi’de kutsal bir kadeh çalmakla suçlanır. Başka öyküler onu Kral Krezüs’ün danışmanı yapar. Bugün birçok araştırmacı, büyük olasılıkla gerçek bir Ezop’un olmadığını düşünüyor. Onlara göre adı, bir grup eski öykünün etiketidir. Bundan emin olamayız.

Fabl, ders veren çok kısa bir öyküdür. Hayvanlar insanlar gibi konuşur ve davranır. Eski Yunancada böyle bir öyküye μῦθος denir. Sondaki bir cümle çoğu zaman dersi açıklar. Bu, ἐπί ve μῦθος sözcüklerinden yapılmış ἐπιμύθιον sözcüğüdür.

• Tilki ile üzüm (Ἀλώπηξ καὶ βότρυς). Aç bir tilki, asmadan sarkan üzümleri görür. Onlara yetişemez. Uzaklaşırken şöyle der: «Ὄμφακές εἰσιν», “Bunlar ham.” Ders: bazı insanlar güçsüz oldukları için başarısız olur, sonra da koşulları suçlar.
• Ağustosböceği ile karıncalar (Τέττιξ καὶ μύρμηκες). Kış gelmiştir. Aç bir ağustosböceği karıncalardan yiyecek ister. Yazın neden yiyecek toplamadın, diye sorarlar. “Şarkı söylüyordum,” der. Karıncalar güler: öyleyse kışın dans et! Bazı kitaplar “çekirge” der, ama Yunanca sözcük τέττιξ, yani ağustosböceğidir.
• Kaplumbağa ile tavşan (Χελώνη καὶ λαγωός). Tavşan, kaplumbağanın ayaklarına güler ve böylece yarış yaparlar. Bir Yunanca çeşitlemede hakem bir tilkidir. Tavşan bacaklarına güvenir ve uyuyakalır. Kaplumbağa durmaz ve kazanır.

Önceleri insanlar masalları ağızdan ağıza aktarırdı. Bu tür öykü, Ezop için verilen tarihlerden daha eskidir. MÖ 700 dolaylarında şair Hesiodos, bir atmacanın bir bülbülle konuştuğu kısa bir öykü anlatıyordu bile. MÖ 399’da Sokrates hapisteydi ve ölümü bekliyordu. Platon, onun bildiği “Ezop’un μύθους” öykülerini alıp şiire çevirdiğini söyler.

MÖ 4. yüzyılda Atinalı Falerumlu Demetrios, masalların bir derlemesini yaptı. Bu derleme bugün kayıptır. MS 1. yüzyılda Phaedrus, Latince şiirle masallar yazdı. Babrios onları Yunanca şiirle yazdı, belki 1. yüzyılın sonunda ya da MS 2. yüzyılda. Modern baskılar, Émile Chambry’nin baskısı gibi, daha sonraki derlemelerden Yunanca düzyazı masallar basar. 17. yüzyılda Fransız şair La Fontaine onları yeniden anlattı ve bugün bildiğimiz birçok biçim onunkilerden gelir.

Bir masalı Yunanca yüksek sesle oku, bugünün sözcüklerini duyarsın. Kaplumbağa, χελώνη, şimdi χελώνα. Tavşan, λαγώς, şimdi λαγός. Tilkinin yolculuğu daha uzun oldu: akraba bir eski biçim, ἀλωπά, Orta Çağ’da yavaş yavaş değişerek αλεπού oldu. Karınca, μύρμηξ, küçültme biçimi μυρμήκιον üzerinden μυρμήγκι oldu. Ağustosböceği, τέττιξ, τζίτζικας oldu ve böceğin kendi sesi, τζι τζι, bu değişime yardım etti.

Bazı sözcükler günlük dilde kalmadı. Masaldaki βότρυς, yani üzüm salkımı, şimdi yalnızca botanikte kullanılan bilgince bir sözcüktür. Yunanlar, başka bir eski sözcük olan σταφυλή’den gelen σταφύλι der. Ham üzüm, ὄμφαξ, bugün genellikle αγουρίδα denir, bu daha sonraki bir sözcüktür. Ama μύθος hâlâ burada. Bir Yunanca sözlük örnek olarak «οι μύθοι του Αισώπου» verir ve επιμύθιο hâlâ bir öykünün dersi için kullanılan sözcüktür.