Οι μύθοι του Αισώπου

Ο Αίσωπος είναι ο πιο διάσημος αφηγητής μύθων. Όμως ξέρουμε πολύ λίγα για αυτόν. Μια παλιά μαρτυρία έρχεται από τον ιστορικό Ηρόδοτο, τον 5ο αιώνα π.Χ. Ο Ηρόδοτος τοποθετεί τον Αίσωπο στον 6ο αιώνα π.Χ. Λέει ότι ήταν δούλος του Ιάδμονα, ενός άνδρα από τη Σάμο. Τον ονομάζει λογοποιό, δηλαδή άνθρωπο που φτιάχνει ιστορίες. Μας λέει επίσης ότι ο Αίσωπος σκοτώθηκε, και ότι οι Δελφοί, μετά από χρησμό, πρόσφεραν αργότερα αποζημίωση για τον θάνατό του.

Μεταγενέστεροι συγγραφείς πρόσθεσαν πολλές ακόμη ιστορίες. Σε μια κωμωδία του Αριστοφάνη, ο Αίσωπος κατηγορείται ότι έκλεψε ένα ιερό κύπελλο στους Δελφούς. Άλλες ιστορίες τον κάνουν σύμβουλο του βασιλιά Κροίσου. Σήμερα πολλοί ερευνητές πιστεύουν ότι μάλλον δεν υπήρξε πραγματικός Αίσωπος. Για αυτούς, το όνομά του είναι μια ετικέτα για μια ομάδα παλιών ιστοριών. Δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι.

Ο μύθος είναι μια πολύ μικρή ιστορία με ένα δίδαγμα. Τα ζώα μιλούν και φέρονται σαν άνθρωποι. Στα αρχαία ελληνικά, μια τέτοια ιστορία είναι ένας μῦθος. Μια πρόταση στο τέλος εξηγεί συχνά το δίδαγμα. Αυτό είναι το ἐπιμύθιον, μια λέξη από το ἐπί και το μῦθος.

• Η αλεπού και τα σταφύλια (Ἀλώπηξ καὶ βότρυς). Μια πεινασμένη αλεπού βλέπει σταφύλια να κρέμονται από ένα κλήμα. Δεν μπορεί να τα φτάσει. Καθώς φεύγει, λέει: «Ὄμφακές εἰσιν», «Είναι άγουρα». Το δίδαγμα: μερικοί άνθρωποι αποτυγχάνουν επειδή είναι αδύναμοι, και μετά κατηγορούν τις περιστάσεις.
• Ο τζίτζικας και τα μυρμήγκια (Τέττιξ καὶ μύρμηκες). Είναι χειμώνας. Ένας πεινασμένος τζίτζικας ζητά τροφή από τα μυρμήγκια. Γιατί δεν μάζεψες τροφή το καλοκαίρι, ρωτούν εκείνα. «Τραγουδούσα», λέει. Τα μυρμήγκια γελούν: τότε χόρεψε τον χειμώνα! Μερικά βιβλία γράφουν «ακρίδα», αλλά στα αρχαία ελληνικά η λέξη είναι τέττιξ, ο τζίτζικας.
• Η χελώνα και ο λαγός (Χελώνη καὶ λαγωός). Ο λαγός γελά με τα πόδια της χελώνας, και έτσι κάνουν αγώνα δρόμου. Σε μια ελληνική εκδοχή, κριτής είναι μια αλεπού. Ο λαγός εμπιστεύεται τα πόδια του και κοιμάται. Η χελώνα δεν σταματά, και νικά.

Στην αρχή, οι άνθρωποι μετέδιδαν τους μύθους προφορικά. Αυτό το είδος ιστορίας είναι παλαιότερο από τις χρονολογίες που δίνονται για τον Αίσωπο. Γύρω στο 700 π.Χ., ο ποιητής Ησίοδος έλεγε ήδη μια μικρή ιστορία, όπου ένα γεράκι μιλά σε ένα αηδόνι. Το 399 π.Χ., ο Σωκράτης ήταν στη φυλακή και περίμενε τον θάνατο. Ο Πλάτωνας λέει ότι πήρε τους μύθους του Αισώπου που ήξερε, και τους έγραψε σε στίχους.

Τον 4ο αιώνα π.Χ., ο Αθηναίος Δημήτριος ο Φαληρεύς έκανε μια συλλογή μύθων. Σήμερα έχει χαθεί. Τον 1ο αιώνα μ.Χ., ο Φαίδρος έγραψε μύθους σε λατινικούς στίχους. Ο Βάβριος τους έγραψε σε ελληνικούς στίχους, ίσως στα τέλη του 1ου ή τον 2ο αιώνα μ.Χ. Οι σύγχρονες εκδόσεις τυπώνουν ελληνικούς πεζούς μύθους από μεταγενέστερες συλλογές, όπως η έκδοση του Εμίλ Σαμπρί. Τον 17ο αιώνα, ο Γάλλος ποιητής Λα Φονταίν τους ξαναείπε, και πολλές εκδοχές που ξέρουμε σήμερα προέρχονται από τις δικές του.

Διάβασε έναν μύθο δυνατά στα ελληνικά, και θα ακούσεις τις σημερινές λέξεις. Η αρχαία χελώνη είναι τώρα χελώνα. Ο αρχαίος λαγώς είναι τώρα λαγός. Η αλεπού έκανε πιο μακρύ ταξίδι: μια συγγενική αρχαία μορφή, το ἀλωπά, άλλαξε σιγά σιγά στον Μεσαίωνα, ώσπου έγινε αλεπού. Ο μύρμηξ έγινε μυρμήγκι μέσα από μια υποκοριστική μορφή, το μυρμήκιον. Ο τέττιξ έγινε τζίτζικας, και τον άλλαξε και ο ίδιος ο ήχος του εντόμου, τζι τζι.

Μερικές λέξεις δεν έμειναν στην καθημερινή γλώσσα. Ο βότρυς του μύθου, το τσαμπί σταφύλια, είναι τώρα μόνο λόγια λέξη της βοτανικής. Οι Έλληνες λένε σταφύλι, που έρχεται από μια άλλη αρχαία λέξη, τη σταφυλή. Το άγουρο σταφύλι, ο ὄμφαξ, λέγεται τώρα συνήθως αγουρίδα, μια μεταγενέστερη λέξη. Όμως ο μύθος είναι ακόμη εδώ. Ένα ελληνικό λεξικό δίνει ως παράδειγμα «οι μύθοι του Αισώπου», και το επιμύθιο είναι ακόμη η λέξη για το δίδαγμα μιας ιστορίας.