Greckie słowa, które od starożytności zmieniły znaczenie

Greckie słowa mogą żyć bardzo długo. Ich pisownia często pozostaje prawie taka sama, ale znaczenie może się przesuwać. Weźmy σχολή. Dla Platona i Arystotelesa oznaczało przede wszystkim czas wolny, godziny, w których nie trzeba było pracować. Dziś grecki student uczy się na σχολή uniwersytetu, na przykład na Ιατρική Σχολή, wydziale medycyny, a dziecko chodzi do σχολείο, czyli do szkoły.

Albo weźmy ἐκκλησία. W starożytnych miastach było to zgromadzenie, zebranie wszystkich obywateli. Dziś εκκλησία znaczy kościół. Gdy kończy się nabożeństwo, Grecy mogą powiedzieć «Σχόλασε η εκκλησία», „nabożeństwo się skończyło”. To krótkie zdanie zawiera dwa nasze słowa: czasownik σχολώ, „kończyć pracę”, należy do tej samej rodziny co σχολή.

Jak zmienia się znaczenie? Ludzie używają słowa na określenie czegoś bliskiego dawnemu znaczeniu, a nowe użycie powoli zwycięża. ἐκκλησία była grupą zwołanych ludzi. Chrześcijanie użyli tego słowa dla swojej wspólnoty, a później dla swojego budynku. Dlatego słowo może wyglądać znajomo, a mimo to cię zaskoczyć.

σχολή. Słownik Liddell–Scott–Jones (LSJ) zaczyna od „czasu wolnego”; Arystoteles przytacza przysłowie οὐ σχολὴ δούλοις, „niewolnicy nie mają czasu wolnego” (Polityka 1334a). Potem słowo przeszło na to, czemu ten czas służył: uczoną dyskusję, wykład, a następnie grupę słuchaczy. Współczesne znaczenie „wydział” ukształtowało się pod wpływem francuskiego faculté i niemieckiego Fakultät. Dawny sens przetrwał w ludowym σχόλη, dniu wolnym od pracy.

πομπή. Od πέμπω, „posyłam”: u Homera oznaczało eskortę, a potem uroczystą procesję (Herodot 5.56, Tukidydes 6.56). Znaczenie oficjalne wciąż żyje: «η πομπή του Επιταφίου», procesja Wielkiego Piątku. W języku potocznym πομπές, zwykle w liczbie mnogiej, to hańby. Starożytne πομπεύω mogło już znaczyć „lżyć grubymi żartami” (Demostenes 18.124), bo takie żarty należały do niektórych świątecznych procesji. W greckim średniowiecznym oznaczało oprowadzanie kogoś na publiczne pośmiewisko i słownik Triantafyllidisa wywodzi stąd znaczenie hańby. Nie mówi, czy prowadziły do tego starożytne żarty.

ἰδιώτης. Od ἴδιος, „własny”: osoba prywatna w odróżnieniu od sprawującego urząd (Herodot 1.59) albo laik w odróżnieniu od znawcy, «ἰατρὸς καὶ ἰδιώτης» (Tukidydes 2.48). LSJ podaje też „nieuk” (Demostenes 4.35). W grece główne znaczenie prawie się nie zmieniło: ιδιώτης to nadal osoba prywatna, «Κράτος και ιδιώτες», „państwo i osoby prywatne”. Termin psychiatryczny ιδιώτης przyszedł z francuskiego idiot, od łacińskiego idiota, które samo pochodzi od ἰδιώτης.

Czasem słowo rozdwaja się. Starożytne δουλεία oznaczało niewolę. W greckim średniowiecznym ostatnie samogłoski zlały się w jedną sylabę, a wynik, δουλειά, znaczy dziś pracę lub posadę. Uczona forma δουλεία zachowała dawny sens, więc współczesna greka ma obie, a słownik bawi się tą parą: «Η δουλειά όταν καταπιέζει τον εργαζόμενο γίνεται δουλεία», „praca, która uciska pracownika, staje się niewolą”. LSJ notuje też dla δουλεία w Septuagincie znaczenie „płatna służba”.

Czasem znaczenie się zawęża. ἄγαλμα było u Homera chlubą lub radością, potem darem miłym bogom, potem posągiem boga (Herodot 1.131), a następnie każdym posągiem (Platon, Menon 97d). Dziś άγαλμα to po prostu posąg: starsze znaczenia zniknęły ze zwykłego słowa.

Czasem słowo przechodzi na coś całkiem nowego. καιρός był właściwą miarą, a potem chwilą decydującą. Znaczenie okresu czasu jest hellenistyczne, a znaczenie pogody średniowieczne: «Τι καιρό κάνει;», „Jaka jest pogoda?”. Podobnie ψάρι wywodzi się z ὀψάριον, zdrobnienia od ὄψον, gotowanej potrawy jedzonej z chlebem. W epoce hellenistycznej zaczęło znaczyć rybę, a później zastąpiło ἰχθύς w mowie codziennej.

Słowniki zwykle datują takie zmiany według epok, a nie lat, ponieważ nowe znaczenie zostaje zapisane dopiero wtedy, gdy ludzie już zaczęli go używać.

Niektóre starożytne słowa otrzymały współczesne znaczenie z innego języka. ὑπουργός znaczyło „świadczący usługę”, pomocnik (Hipokrates) lub sługa (Polibiusz). Dziś υπουργός to minister, znaczenie wzorowane na włoskim ministro i francuskim ministre, pomocniku króla. ἄτομος znaczyło „nieprzecięty, niepodzielny”: άτομο jako „osoba” idzie za francuskim individu, a atom chemików za francuskim atome. Językoznawcy nazywają to zapożyczeniem semantycznym: forma jest grecka, nowe znaczenie importowane.

Jeśli uczysz się greki starożytnej albo przechodzisz od niej do współczesnej, uważaj na tych fałszywych przyjaciół:

• U Tukidydesa ἐκκλησία to zgromadzenie, nigdy kościół.
• W greckiej gazecie υπουργός to minister, nie pomocnik.
• W prognozie καιρός to pogoda; u Pindara to chwila do działania.
• U Tukidydesa δουλεία to niewola; w biurze δουλειά to po prostu twoja praca.
• U Platona σχολή to przede wszystkim czas wolny, choć może już znaczyć dyskusję.

Najbezpieczniej sprawdzać słowo dwa razy: w LSJ dla tekstu starożytnego i w słowniku Triantafyllidisa dla dzisiejszego użycia, gdzie uwaga na końcu każdego hasła podaje jego historię.