Het Parthenon: bouw, beeldhouwwerk en geschiedenis

Het Parthenon (Παρθενών) is een tempel, in het Grieks een ναός: het huis van een god. De Atheners bouwden hem voor Athena, de godin die hun stad beschermde. Een van haar namen was Athena Parthenos, ‘Athena de maagd’, omdat ze in de mythen nooit trouwde. Het woord παρθένος betekende een jonge, ongetrouwde vrouw.

De uitgang -ών betekent ‘plaats’ of ‘kamer’, dus Παρθενών was ‘de kamer van de maagd’. Historici denken dat de naam eerst bij één ruimte in de tempel hoorde en later bij het hele gebouw, maar welke ruimte dat precies was, weten ze niet zeker.

De tempel werd ontworpen na de Perzische Oorlogen. In 480 v.Chr. hadden de Perzen de tempels op de Akropolis platgebrand, ook een ouder Parthenon dat nog in aanbouw was. In 448 v.Chr. besloten de Atheners hun heiligdommen te herbouwen, en het Parthenon was het eerste nieuwe gebouw. Het werk begon in 447 v.Chr., toen Perikles (Περικλῆς) de stad leidde. De architecten waren Iktinos en Kallikrates, en de beeldhouwer Phidias (Φειδίας) hield toezicht op het hele project, vertelt de schrijver Plutarchus.

Het Parthenon is een tempel in de Dorische orde, de eenvoudigste en stevigste Griekse bouwstijl, maar heeft ook veel Ionische elementen. Hij is gebouwd van wit marmer (μάρμαρον). Een rij zuilen (κίονες) loopt er helemaal omheen: 8 aan elke korte kant en 17 aan elke lange kant. Het platform meet ongeveer 31 bij 70 meter, en elke buitenzuil is ongeveer 10,4 meter hoog.

Binnen waren twee ruimtes. De grotere, oostelijke ruimte bevatte het grote beeld van Athena. De kleinere, westelijke ruimte had vier Ionische zuilen, en vanaf 433 v.Chr. bewaarde de stad daar haar openbare geld.

De bouwers gebruikten slimme trucs, die deskundigen ‘verfijningen’ noemen, om het zware gebouw licht en levendig te laten lijken:

• de vloer en de balken boven de zuilen buigen in het midden zacht omhoog;
• elke zuil zwelt in het midden een beetje op, een kromming die entasis (ἔντασις) heet;
• de hoekzuilen staan dichter bij elkaar dan de andere.

Het gebouw was klaar in 438 v.Chr. De beelden van de twee frontons duurden nog een paar jaar en waren af in 432 v.Chr.

Het Parthenon zat vol beeldhouwwerk, gemaakt door een team van beeldhouwers onder leiding van Phidias. Er waren drie soorten gebeeldhouwde versiering:

• De frontons (ἀετώματα), de twee driehoeken onder het dak aan de korte kanten. Het oostfronton toonde de geboorte van Athena, het westfronton haar strijd met de zeegod Poseidon om het land van Athene. De reiziger Pausanias beschrijft ze allebei (Pausanias 1.24.5).
• De metopen (μετόπαι), vierkante panelen boven de buitenzuilen. Ze toonden mythische gevechten: goden tegen Giganten in het oosten, Grieken tegen Amazones in het westen, Lapithen tegen Kentauren in het zuiden en de Trojaanse Oorlog in het noorden.
• Het fries (ζῳοφόρος), een gebeeldhouwde band van ongeveer 160 meter lang, hoog op de muren achter de zuilen. Het toonde een optocht van ruiters, wagens, muzikanten en offerdieren, meestal uitgelegd als het grote feest van Athene, de Panathenaia. In het midden van de oostkant toont een scène met een opgevouwen doek misschien het nieuwe gewaad (πέπλος) voor Athena, maar geleerden zijn het daar nog steeds niet over eens.

De meeste beelden waren vroeger beschilderd, al zijn er maar kleine kleursporen over. Binnen stond het beeld (ἄγαλμα) van Athena door Phidias, van goud en ivoor. Ze was gewapend en hield een kleine Overwinning (Νίκη) in haar hand. De Romeinse schrijver Plinius noemt een hoogte van 26 el, ongeveer 11–12 meter. Het beeld is verloren; we kennen het van kleine latere kopieën.

Het Parthenon bleef eeuwenlang bijna compleet. In de laat-Romeinse tijd raakte het beschadigd door brand, en in de 4e eeuw n.Chr. werd het hersteld. Later werd het een christelijke kerk. De bronnen dateren die verandering verschillend, van kort na het herstel tot ongeveer 600 n.Chr. In 1205, onder Latijnse (westerse) heerschappij, werd het gewijd aan de Moeder Gods van Athene. Nadat de Osmaanse Turken in 1458 de Akropolis hadden ingenomen, werd het een moskee (de bronnen dateren dat van kort na de verovering tot enkele tientallen jaren later), en een trap binnenin werd een minaret.

De ergste ramp kwam in 1687. Een Venetiaans leger belegerde de Akropolis, en het Osmaanse garnizoen had buskruit in de tempel opgeslagen. Tijdens het bombardement ontplofte het kruit, en een groot deel van het gebouw stortte in. Aan het begin van de 19e eeuw haalden mensen van Lord Elgin veel van de overgebleven beelden weg; het debat daarover heeft een eigen pagina.

Na de stichting van de moderne Griekse staat werd het Parthenon een nationaal symbool. Restaurateurs werkten eraan van 1896 tot 1902 en van 1923 tot 1933. Sinds 1975 herstellen Griekse deskundigen het steen voor steen, en veel van de originele beelden staan nu in het Akropolismuseum.