Delphi: de navel van de wereld

Delphi ligt in Midden-Griekenland, hoog op de steile hellingen van de berg Parnassos. Daaronder loopt een dal vol olijfbomen naar de zee. Hier bouwden de oude Grieken een ἱερόν, een heiligdom: een heilige plek die aan een god toebehoorde. Delphi was van Apollo, de god van het licht en de muziek. Het was beroemd om zijn orakel, maar het was ook een drukke plek vol tempels, beelden en geschenken.

De Grieken geloofden dat Delphi de ὀμφαλός was, de navel van de aarde: het precieze midden. Een ronde steen, een beetje in de vorm van een ei, gaf de plek aan. De reiziger Pausanias, die Delphi in de 2e eeuw na Christus bezocht, schreef dat deze steen van wit marmer was. Hij voegde eraan toe dat ook de dichter Pindarus Delphi het middelpunt van de aarde noemde.

Bij het heiligdom stroomt de Kastalische bron, de Κασταλία. Pausanias zegt dat het water zoet was om te drinken en prettig om in te baden. Van daar liepen bezoekers de Heilige Weg op, een geplaveide weg die met bochten de heuvel op gaat.

Langs de Heilige Weg stonden kleine gebouwen die eruitzagen als piepkleine tempels. Elk ervan heet een θησαυρός, een schatkamer. Griekse steden bouwden ze om de kostbare geschenken te bewaren die ze aan Apollo gaven. Een stad die een veldslag had gewonnen, stuurde vaak een deel van de buit, de dingen die van de vijand waren afgepakt.

Het best bewaarde gebouw van Delphi is de Schatkamer van de Atheners. Hij is gemaakt van wit marmer van het eiland Paros. Pausanias vertelt dat de Atheners hem betaalden met buit uit de slag bij Marathon in 490 v.Chr., dus hij werd waarschijnlijk kort na de slag gebouwd. Op een stenen voetstuk ernaast staan nog de woorden: ‘De Atheners aan Apollo, van de Meden, uit de slag bij Marathon.’ De Meden waren de Perzen. Sommige archeologen denken wel dat het iets ouder is, van rond 500 v.Chr., vanwege de stijl van het beeldhouwwerk.

De bewoners van het eiland Sifnos waren rijk door hun mijnen. Rond 530–525 v.Chr. bouwden ze een schatkamer helemaal van marmer. Twee beelden van vrouwen droegen de voorhal in plaats van zuilen, en het beeldhouwwerk was blauw, rood, groen en goud beschilderd.

In 479 v.Chr., na de Perzische Oorlogen, zetten de Griekse steden die samen hadden gevochten een gouden drievoet op een bronzen zuil van drie in elkaar gedraaide slangen. Deze Slangenzuil werd in 330 na Christus naar Constantinopel gebracht. Hij staat nog steeds in Istanbul, en in 2015 werd in Delphi een bronzen kopie neergezet.

Boven aan de Heilige Weg stond de ναός, de tempel van Apollo. De tempel die we nu zien, is niet de eerste. Een oudere tempel was in 510 v.Chr. klaar, maar een aardbeving verwoestte hem in 373 v.Chr. De Griekse steden zamelden opnieuw geld in, en de nieuwe tempel was klaar in 334–333 v.Chr. Binnen bewaarden de Grieken het beeld van de god en de omphalos-steen. Nu zie je zijn grote stenen fundering en een paar van zijn zuilen.

Boven de tempel ligt het θέατρον, het theater, met 35 rijen stenen zitplaatsen. Er pasten ongeveer 4500 mensen in. Rond 160 v.Chr. betaalde koning Eumenes II van Pergamon voor bouwwerk eraan.

Nog hoger, bijna bovenaan, ligt het στάδιον, het stadion. De renbaan is ongeveer 178 meter lang, en het is het best bewaarde oude stadion van Griekenland. Hier liepen atleten hardloopwedstrijden tijdens de Pythische Spelen, de grote spelen van Delphi. De winnaars kregen geen geld: hun prijs was een krans van laurierbladeren.

Onder het hoofdheiligdom, op een plek die Marmaria heet, staat de Tholos, een rond marmeren gebouw uit 380–370 v.Chr. Niemand weet zeker waarvoor het diende.

Na de oudheid groeide er op de ruïnes een dorp dat Kastri heette. In 1892 begon de Franse Archeologische School in Athene de ‘Grote Opgraving’. De huizen van Kastri werden gekocht en afgebroken, en een klein treintje voerde de aarde af. Langzaam kwamen de schatkamers, de tempel, het theater en het stadion tevoorschijn.

In 1903 ging er een μουσεῖον, een museum, open voor de vondsten. Het beroemdste beeld is de Wagenmenner, de ἡνίοχος: een jonge man van brons die een strijdwagen bestuurde. Een heerser van Gela, op Sicilië, gaf het aan Apollo na een wagenrace op de Pythische Spelen, waarschijnlijk in 478 of 474 v.Chr. Alleen zijn linkerhand ontbreekt, en zijn ogen van wit email en steen kijken de bezoekers nog steeds aan. In het museum zie je ook een omphalos van steen, bedekt met een uitgehouwen net, zoals het wollen net dat de heilige steen bedekte. Hij stond vroeger boven op een hoge zuil met drie danseressen (330–325 v.Chr.).

In 1927 hielden de dichter Angelos Sikelianos en zijn vrouw Eva Palmer hier het eerste Delphische Festival, met een oud toneelstuk. Sinds 1987 staat Delphi op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. En het water van de Kastalische bron stroomt nog steeds.